Венко Андоновски.
„Папокот на светот“

ПРЕДГОВОР НА ПРИРЕДУВАЧОТ
      
    
      Да расчистиме уште на почетокот (сметководител сум и сакам чисти сметки): ова издание го давам на увид и го издавам на свет само поради брат ми. Односно, поради куферот-ковчеже на брат ми, што ми го врачија пет минути пред да ми го испорачаат телото во лимен сандак. И бидејќи сандакот со телото на брат ми беше херметички затворен, а куферот се држеше само на една ортома, го отворив куферот. Од него испаднаа: жолта четкичка за заби; неколку неупотребени кондоми марка „Латекс" со мирис на цимет; табакера со три „Житанс" без филтер; едно неупотребено чибуче „Никотеа стоп"; една специјално завиткана пура „Капетан Едвардс"; две рала гаќи, едните валкани; една запалка „Zippo", подарок од татко ми, пред стариот да се откаже од него поради циркусот; две мои писма до него во кои го молам да се врати дома и да се откаже од опасните циркуски точки; едно ласцивно љубовно писмо од Украинката - уметник на трапез, Ина Коленина; фотографија на брат ми со Ина и сестра ѝ, Светлана Коленина; еден негов дневник (црна, маслосана тетратка накапана со црно вино) и неколку книги, чии автори и наслови мене, како на сметководител, не ми значат ништо, и кои токму поради тоа ги наведувам таксативно, за да се види што го одведе брат ми во смрт: „Луѓе, јазици, писма" од Ребека Рубинштајн; „Панонски легенди", од непознат автор; „Азбука за непослушните" од угледниот и почитуван Венко Андоновски; „Духовна градина", од отец Мелентиј Хиландарецот, „Knjiga o knjizi, historija pisama, materijala i instrumenata za pisanje“ од Звонимир Кулунџиќ (Хрват); „Теорија за убавото во средниот век" од Росарио Асунто (Италијанец) и Светото Писмо, македонско издание, што веднаш се отвори на страницата 830, односно кај „Песната над песните". Тоа беше сè што излезе, а во двојното дно на куферот, два дена подоцна, додека се подготвуваше церемонијата на закопот и се чекаше да пристигнат од Европа другарите на брат ми од циркусот, го пронајдов најважното, она што всушност пресуди да се решам на еден ваков безумен чекор - објавување на заоставнината на брат ми: стотина и триесет странички текст отчукан на машина, на полужолти листови, со наслов: „Папокот на светот", а под него, со мали букви: „роман".
      Значи, „романот" е она што ме принуди да станам приредувач на ова издание, иако јас не знам ништо друго освен да пишувам сметки. Ме наговори на тоа и издавачот, кој двапати безуспешно конкурираше пред Министерството за култура, за добивање подршка; ме поттикнуваше и големата, неостварена љубов на брат ми, госпоѓата Луција Земанек, со која тој го минал фаталниот ден пред несреќниот случај. Таа, впрочем, сведочеше на судот и од тоа произлезе текст од шеснаесетина странички во кои детално се опишува што се случувало пред брат ми да настрада. 
      Така, ова издание (немам посреќен збор за ова што се печати) го содржи: „романот" на брат ми (сосема чудна и невообичаена повест за тоа како Константин филозоф, Кирил, братот на Методиј, (не?) го дешифрирал натписот на Соломоновата чаша во „Аја Софија" во Константинопол); дневникот на брат ми, за кој сметав дека се наоѓа во некаква тајна врска со романот за Константин Филозоф и дека можеби објаснува како и зошто настанал еден таков сосема неочекуван текст, како и сведочењето на Луција Земанек, за последните негови часови, односно за периодот од тајното напуштање на циркусот „Медрано" (во кој, исто така, избега тајно!) , преку враќањето во нашиот град (кога воопшто не ми се јавил!), па сè до средбата со госпоѓа Земанек и несреќната смрт.
      Должен сум само уште да кажам дека постојано за текстот „Папокот на светот" го користам терминот „роман", со наводници. Тоа го правам со чиста совест, оти по прочитувањето на тој текст, знаев дека тоа не е оригинална творба на брат ми, кој немаше којзнае каков литературен талент. Може дури да се каже, дека јас, во раните млади години, имав повеќе талент од него за литературни творби. Сомневањето дека тој е автор на тој „роман" (спорно е и дали тоа воопшто е роман!) кај мене сосема доби на тежина кога ги прочитав книгите кои испаднаа од неговиот куфер: произлезе дека тој, со сосема вешта компилација (и концентрација!) од тие речиси целосно есеистички книги кои таксативно ги набројав, и со едно искривување на „Песната над песните", успеал да состави навистина потресен состав за Константин Кирил Филозоф. Како тоа му се случило - не знам ни до ден денешен. Можеби тука замешале прсти некои талентирани писатели и уметници со кои сигурно се среќавал по своите белосветски циркуски патешествија. (За тоа можеби говори и податокот што меѓу визит-картичките се наоѓаа и една од Горан Стефановски, од Шведска, една од Јордан Плевнеш од Париз, една од Ханс Магнус Енценсбергер од Германија, една од Предраг Матвеевиќ од Рим и една од Соломон Маркус од Букурешт). Но, можеби и не е така: Ина Коленина, жената со која живееше во циркусот, по закопот ми говореше дека тој пишувал некој роман сосема сам, и дека за таа работа бил исмејуван во циркусот: таа не се сеќава дека некогаш некој му помагал, ниту пак дека разговарал со тие светски писатели на некоја друга тема освен - жени, карти и пиење. И се разбира, за тајната на концентрацијата при неговите вратоломни точки на трапез.
      И само уште еден детаљ за ова чудно издание, произлезено од куферот на брат ми: една од книгите што испадна, а што не ја наведов таксативно во горниот попис, и до ден-денес ми создава проблем. Станува збор за „Шега" од Милан Кундера, македонско издание, со предговор на Луј Арагон. Не ми е јасно како се нашла во неговиот куфер, кога ни по пет пати прочитување не најдов ама никакви траги од нејзино влијание врз неговиот „роман". Од сите други книги најдов по нешто, но од оваа - не. Најверојатно, ја позајмил случајно (нема екс-либрис, нема сигнатура од некоја библиотека, ниту посвета на неа), но не ја прочитал, ниту ја употребил за својот роман-компилација. Од тие причини, неа не ја наведов погоре. Но, таа ми послужи за нешто друго: бидејќи сме мала средина во која сè се коментира со јазикот на паланката, јас решив сите личности од дневникот на брат ми, како и од судското сведочење на Луција Земанек (па и неа самата) да ги преименувам со имиња земени од оваа книга. Не знам какви последици остава тоа по авторските права (белким нема Кундера мене, како сметководител, да ме тужи за позајмување имиња од неговата книга); всушност, сè во врска со ова издание е спорно, оти е спорно авторството. Како и да е, на тој начин и единствената книга која немала влијание врз „романот" на брат ми станува полезна за целото ова издание. Така, брат ми не е В., туку Јан Лудвик, госпоѓа Ж. станува Луција Земанек, и така со ред, сите. 
      Само за мене не најдов име во „Шега". Затоа и се потпишувам како:
      								ЈАС
      
      
      
      
      
      
      
     ДЕЛ ПРВ: КЛУЧАЛНИЦА
       КНИГА ПАПОКОТ НА СВЕТОТ
      
      
      
     1.
      Ние сме: душа и тело; Господ е: душа, тело и Бог. Но кога се вели: прекрасен си ти Господе и чудесни се делата твои, тоа е така речено затоа што секоја плот, твар и ствар е во својот род совршена, и затоа што секоја се наоѓа во тесна врска со другите створови и сотворена е за извесна неопходна цел.
      Така и мравата. Така и човекот.
      Така и јас, човекот-мрава, со цел лукава, ниска, недостојна што бев; јас, мрава што ви го преподавам ова сочинение Вам, кои доаѓате на лицето на земјата по мене и застанувате пред лицето на Господа, како јас што стоев и не достојав, оти Он ме изгони од пред лицето Негово. И ме избрка Господ од пред лицето Негово, оти рече: „Истави се од пред лицето мое, оти реши да поправаш, да преправаш и да довршуваш нешто што јас не сум сакал да го поправам, да го пресочинам или да го довршам."
      Еден е, голем е Господ Бог Седржителот, Оној Кој е секаде, Оној Кој од ништо сè сотворил, Оној Кој и од мракот светлина може да стори, а од злото добрина да престори. Секаде е Он, гледа сè, слуша сè; секаде е Он, но телото мое не го прифаќа за дом свој, за живеалиште свое на земјава, иако триесет и три лета го удостојував со молитви најпречисти од срцето. Ме одби мене за свој дом, не ме настани во Него, и не се зарадува срцето мое во Господа; и Господ ме остави од денот кога дојде мојот душогубник, оној кој конечно ме фрли во страдање и несреќа: Филозофот. Ме одби поради него, и сега го нема во мене, а го има секаде: во класјето крај патот, во билките и животните, во рибите во водата и птиците во воздухот, во очите на луѓето, во сите створови. Секаде е Он, само во мене не.
      И лут сум на Него. А тој гледа дека сум лут и ми се смее, се кикоти по небесата што ја утврди врз темелите на земјата. Се кикоти, оти е во предност: полесно му е Нему ново Сонце да сотвори на небото, одошто мене да запалам свеќа; полесно му е Нему потоп нов да пушти на земјата, вода немерлива, одошто мене солза да пуштам и да се покајам. И така живееме, јас и Он, во необјавена војна. Еден крај друг, тој горе а јас долу, како две војски, едната моќна, со страшни знамиња, а другата лепрозна, бедна, изгладнета, две војски нерамноправни една спроти друга, пред да се слушне решавачката труба.
      Оти јас согрешив страшно: од делото мое настрада целата вселена. Јас се обидов престолот Божји да го урнам, да го изместам, средето во кое рамнотежата му е поставена да го поместам; но за тоа кога времето ќе дојде, о, бедни и блажени духом слабим.
      Црв црн сум, мрава мрачна, црна, во црн мрак живеам. Очи немам. Срцето мое не знае што е светлина. И се бојам. Не се бојам веќе од Него, од Бога не се бојам, оти Он сè виде; тој виде сè што сторив. Но се бојам од себеси. Ако сум го сторил тоа, тогаш има ли мерка злото што срцето мое може да го стори? Оти во злото мерка нема, како и во милосрдието и добрината; по тоа тие две подобни се и тешко ги разликува слабата душа човечка. Стори добро и ќе посакаш да сториш нова добрина; стори зло и нови зла душата ќе ти посака. И само миг решава што од двете ќе избереш. Се бојам, коските ми се тресат, душата ми е во треска додека го пишувам ова слово, за вас, што доаѓате, што ќе судите за делото негово и делата мои, и ќе се чудите како портата од станот небесен нему Господ ширум му ја отвори, а мене, што бев и попрв од него во некои нешта - ме презре и ме отфрли. 
      Го красам ова слово за вас, оти јас знам што се случи и какви собитија грозни предизвика мојата гневна душа. Знае и Он. За него не треба писмо, слово и букви. Тој виде. Од севидливото око Господово не можат да се сокријат не само јавните, туку и тајните дела наши, така подеднакво ни мислите наши. 
      Знаеше ли Филозофот што му зготви мојата гневна, до срж повредена душа? До последниот здив, до последното затворање на очите ќе ме мачи тоа прашање. Ако не знаел, зошто тогаш последните зборови до мене, кога заспивал во Господа, во светлозрачниот Рим, на четиринаесеттиот ден од месец февруари, на вториот индикт од создавањето на светот, шест илјади триста седумдесет и седмата година, ги запишал на писмо, на книга стуткана, со својот ситен, неубав краснопис, и рекол: „Ова да му го дадете на отец Иларион. Мудроста божја и спасението негово подеднакво на ова писмо се запишани".
      На писмото стоеше: „Замисли си ја најтемната ноќ, најцрниот по боја мрамор и најцрната мрава. Во таква ноќ без ѕвезди, на таков мрамор, Бог не само што ја гледа мравата, туку го слуша и топотењето на нозете нејзини. Бог и мир со тебе, оче Иларион. Амин."
      Книгата-писмо ја скинав; и ја голтнав. Длабоко во мене, во утробата ја сокрив таа боцкава парабола што ми ја напишал тој што во несреќа ме фрли. Сум голтнал писмо, слово сум изел отровно. Сега излегува. Исповед е ова. За вас, кои допрва доаѓате на лицето на земјата, пред лицето Господово.
      Он виде. Виде дека голтнав писмо. Гледа и сега, додека пишувам. Постојано и отсекаде. Ме гледа.
     2.
      
      
      Но дали за вас пишувам? Зарем не изговара лага устата човечка, штом се отвори? Јазикот мој превртлив зарем не е? Не пишувам ли за да заборавам?
      Филозофот еднаш расправаше за собитие чудно, но верно и вистинито. Во неговите краишта, од каде бил родум, живеел старец што наизуст знаел цела книга слова, поучителни наставленија и истории. Ги кажувал лесно, без да сопре, со часови. Никогаш не застанувал, душата му се сеќавала на секое собитие што го научил, и можел да раскажува и со денови, ако фател да ја прикажува историјата за постанокот на светот. Знаел сè: што и како се случило од првиот ден Господов до негово време, секоја историја ја знаел, и секоја најдробна повест. И секогаш подеднакво, со зборови подобни и неменливи ја раскажувал истата историја. Умот му бил бистар и помнел како што помнат очите и увото Господово. Но од некоја далечна земја дошол патник што знаел чтение и се израдувал многу кога го слушнал старецот што знаел сè, и што ја знаел целата историја за светот. Му предложил на старецот да прикажува, а овој да ја запише историјата, за да остане за оние кои допрва доаѓаат. Старецот бил воодушевен од буквите и од нивната моќ да паметат, од чудесната сила во себе да ја примат целата историја за светот што тој ја знаел. Скокал како дете и прашувал: „Зар во овие рески и рабоши твои ќе влезе целиот свет, и сите времиња низ кои минал светот, духот мој ќе влезе, умот што помни?" И кога кажал една повест од историјата, а патникот сочинил запис, старецот побарал да му прочита. Ваистина, сите собитија верно влегле во реските и рабошите на грамотниот. И кога видел дека писмото верно знае сè, како и тој што знае, дека книгата говори со негов глас, верно, старецот ја раскажал целата историја за светот. А кога ја раскажал историјата, го нагостил странецот со јастија и питија божествени и го ставил да спие во најубавата одаја на неговата куќа. Утрината патникот го немало: заминал, без да се прости, по патишта што само неговиот стап ги познавал. Заминал со историјата за светот, со скаменетиот глас на старецот во буквите непознати. А кога вечерта, децата, насобрани околу стариот побарале да им ја раскаже историјата за вселената, тој не можел да се сети ниту на едно собитие. Ниту последниот ден не му излегувал на ум, а камоли првиот. Устата му била празна, ненаселена со слова, како душата моја празна што е од Бога. „Тоа е затоа што странецот ми рече дека не морам веќе да помнам и да се сеќавам, оти реските и рабошите ќе помнеле наместо мене". И така, засекогаш била изгубена чудната и голема историја за светот. Се преселила во чудната книга на странецот. Словото ни го краде умот и ни го одзема помнењето, нè обврзува да не помниме, да заборавиме, ни ја всадува мрзливоста на умот, духот, душата и сеќавањето: во таа земја, велеше Филозофот, многу луѓе се поболеле од таа болест - да забораваат, да не помнат ништо и никого, дури ни родот свој да не го помнат, откако почнале да се служат со рески, рабоши и букви.
      Така беседеше Филозофот, нека му е слава на небото, во Станот Господов.
      Зошто тогаш ви го пишувам ова сочинение? Што сакам да заборавам?
     3.
      
      
      Прво: да ја заборавам светлината, облакот од светлина што никој не го виде освен мене, кога тој влезе во одајата на логотетот. Ни логотетот, власт врвна, не го виде облакот виолетова светлина околу телото на Филозофот. По тоа знаев дека јас и Филозофот сме подобни: гледаме невидливи нешта. Со очи внатрешни гледаме.
      Светлина таква никогаш немам видено, дури ни кога сум го призивал Бога, во часови бестелесни, бесчулни. И музика, вселенска, што никој, освен мене не ја слушна. Три нешта видов: светлина, боја и музика. Ете како лаже писмото, бедни, ете како е лажовна устата, превртлив јазикот, несигурно словото: дали се три нешта? Едно нешто видов, подобро е така да се каже и да се сочини слово единствено; едно нешто видов: светлина, боја и музика, оти светлината е боја и музика едновремено, како што бојата е светлина и музика и како што музиката е светлина и боја. Колку многу зборови и букви за едно нешто! Еден е Господ, Седржителот, и голем е, и во сподобија различни ни се јавува тоа едно. И многу зборови се нужни за да се искаже тоа едно, иако за едно нешто еден збор најдобра служба врши. Но тој збор јас не го знам. А кога многу зборови за едно нешто се сочинуваат (како во речниците на јазиците вавилонски), тогаш тие го ронат тоа Едно во многу нешта, па едното веќе и не е едно, и ние, говорејќи со зборови многу, веќе не зборуваме за Него. А без зборови пак неможно е да се каже нешто. Господ не се изговара, бедни, но јас го изговарам со многузборство оти срцето слабо ми е, и сè што знам е да мислам со разум и слово да чинам, со рака.
      Да пробам, значи, со букви да опишам, иако однапред знам дека описот неподобен ќе биде на видението: музика беше тоа од најфини тонови, најзвучна, и затоа што најзвучна е, увото земско не ја слуша. Потем: светлина звучна со сите бои во неа; светлина што кога влегува во секое нешто, неговиот зрак му го вдахнува и го обојува со бојата подобна за тоа нешто, светлина непроменлива, од прапочетокот, а променлива во стварите кога ќе влезе. Светлина што е убава, а убава е затоа што е убава во исто време во сите свои делови, затоа што е убава секогаш во исти односи и на ист начин, затоа што ниту настанува ниту исчезнува, ниту се зголемува ниту се смалува; затоа што не е во еден дел убава а во друг грда, ниту пак во едно време убава а во друго грда, ниту пак по однос на една ствар е грда а по однос на друга убава, ниту пак на едно место е убава а на друго грда, ниту пак за едни е убава а за други грда, туку сама по себе е убава сега, секогаш и во вечни векови, секогаш сама на себе подобна по форма, светлина што во себе го носи изворот на убавината: светлина, музика и боја. Светлина што се гледа со срце, а што се распаѓа на бои кога се гледа со разум; музика што се слуша со срце, а што се распаѓа на гласови кога се слуша со разум.
      Светлина - благодет, Свет Дух. Дожд, дожд од светлина. Како што дождот, паѓајќи на земјата им ги дава на билките нивните особини: на слатките - благост, на опојните - опојност, а на отровните - отров, така и светлината таа, кога влегува во срцата на луѓето, се менува и им дарува моќ според доблестите на срцата.
      Мене отров. Мравји.
      Влезе и застана пред логотетот. Се поклони (и облакот со него се поклони, но тоа никој не го виде освен мене). Крај логотетот бевме јас, отец Стефан Писмородецот (отец на писмото со кое требаше да почне цело царство да пишува, да не дојдеше тој!) и отец Пелазгиј Асикрит, одговорен за библиотеката. Се поклонивме сите пред него, оти пред него стигна гласот за чудесата и подвизите негови. Никој од нас не знаеше зошто логотетот го повика, но претпоставуваме дека сака да се увери во неговата духовна моќ. И насетувавме дека тоа е во некаква тајна врска со чудната болест на ќерката негова, која веќе со години (поради надвиснатото проклетство над нашето царство и над кобната одаја со едно нерастајнето слово во неа) лежеше болна од болест чудна, непозната, и искина толку постели колку што имаше години. 	
      Но за тоа подоцна, оти времето не е стигнато, о возљубени; а јас сум познат по тоа дека уживам да сочинувам слова секакви и да си измислувам свои истории што воопшто и не се случиле, ама да изгледаат така како пред очи да ви се; и знам сказанија да преподавам така, со прекини; по малку да ви давам да вкусувате од собитието, од слаткиот мед на историите, како на изжеднет вода што се дава во пустина, капка по капка, за да не го усмрти заситувањето на жедта, на потребата. И сè така чинам и ќе чинам: ќе ви дадам да вкусите малку, па не ви давам до следното давање, оти времето не е дојдено, а и за да имате време да го примите и познаете преподаденото, да не ве отруе отровот на знаењето, да не ја заситите одеднаш жедта за вистината, да не ве порази собитието, да не скончате неподготвени да го примите она што се случи, слушајќи ме. Од разлози такви и име добив од отците овде, кои Иларион Сказник ме нарекоа, штом проговореа устата моја и јазикот мој, шестмесечен уште. Се сврза таа моја рана ука за говор со тоа што најден сум, а не роден од утроба женска, или, ако сакате: роден сум од незнајна утроба женска, о благоутробни. Отците велат дека најверојатно ме родила една жена на која Господ бог и ја затворил утробата; ме родила, велат по долги молитви пред лицето Господово, и дека таа ветила, Богу молејќи се, дека ако роди, ќе ме дари нему на служба и дека брич нема да се добере до мојата коса или брада додека душата ми престојува во телото. И велат уште дека затоа ме оставила токму пред вратата на тајната, кобна за нашето царство одаја, одајата на стравот и ужасот наш, во најдлабоката утроба на црквата „Аја Софија", од каде ви го преподавам ова слово, блажени. 
      На скали сум најден пред триесет и три години, па затоа сакале Лествичник да ме крстат. Така вели отец Стефан Писмородецот, кому подобен сум му многу по лика, а најмногу по влакнестите раце. Тој решил така: Лествичник да бидам, да се возвишувам, кон Бога да се стремам со богоугодни дејанија и со дух пречист. И така било, Лествичник сум бил, сè додека устата моја не се отворила, на шест месеци, и додека Бог не ги утврдил зборовите под јазикот мој. А кога слушнале отците што ме нашле дека дете половингодишно знае најразлични собитија да преподава, и дека тие собитија корен немаат во стварноста, туку се дрво во воздух, измислица чиста, ме нарекле Сказник. Сказанијата измислици се, за разлика од собитијата, кои верно се случиле и верно треба да се преподадат. А јазикот мој не за собитија, туку за сказанија беше надарен и со таков мед беше првоухранет. И така станав Сказник, оти најдобро од сите овде ја знам уката на преподавањето сказни, уката на скажувањето и мечтаењето, која на одлагање се сведува, оти сето задоволство човечко, вклучително и задоволството од слушањето или кажувањето сказанија, е во одлагањето на задоволувањето, оти по задоволувањето на потребата, страста во душата гасне како свеќа кога ќе догори во свешник. Името Сказник ми прилега сосем, и малкумина ме знаат како Иларион; Сказник бев додека не дојде Филозофот. И оттогаш сум Сказник-Казник; сам себеси така се именувам, оти наказа божја, казна божја е душата моја во ова недолжно мое тело!
      Затоа пред малку реков: во некои нешта поарен бев од Филозофот, кој мудар беше, и учен, но не гледаше нешто што јас гледав, и не знаеше сказанија да сочини од свој ум, туку само туѓи да преподава. Но Он него го одбра, него го настани во себе, оти не сакаше измислици. Оти во Светото Писмо кажано е дека во станот Небесен, во градот Божји нема да влезат кучињата, блудниците, убијците, идолопоклониците и секој што сака да лаже и лаже. А Сказниците - лажат и сакаат да лажат. Оти кажано е, од устата на Светиот апостол Јован Богослов: „И јас му сведочам на секого, кој што ги слуша пророчките зборови на оваа книга. Ако некој нешто додаде кон нив, нему Бог ќе му наметне поразии напишани во оваа книга. Ако некој одземе од пророчките зборови на оваа книга, Бог ќе му одземе дел од книгата на животот..." Јас додадов, согрешив, и Бог ќе ме казни со додавање во книгата на животот: ќе сакам да умрам, ама времето нема да биде дојдено!
      А вака беше, оти не беше инаку, од моја уста кажано, со моја рака пишано: откако се поклонивме ние пред Филозофот и тој пред нас, логотетот рече: „Добредојде, Филозофе". „Господ да те благослови тебе и царството на твојот цар, благочестив управнику", одговори Филозофот.
      „Ова се моите советници, отци духовни, првенци во својот род, членови на советот мој", рече логотетот и покажа на нас. „Отец Иларион, Сказник што го викаме, оти сказанија сочинува без корен на земјата. Отец Стефан, Писмородец по име, што измисли нова азбука, подобра од сегашната. И отец Пелазгиј, Асикрит мој и царски, одговорен за библиотеката, учен многу, кому деновите на животот досегашен му се двојно помалку на број од словата прочитани." Така нè претстави, небаре имињата ја исцрпуваат смислата на нештата што ги носат, и небаре секогаш точно, по правда и заслуга ни се дадени. А дадени ни се од грешната уста човечка, и затоа често грешни се, па често се случува свети имиња на арамии и друмски разбојници да им се дадат; само Бог ги знае вистинските имиња на појавите и предметите, но не ни ги открива, оти времето не е дојдено, како во сказанијата мои.
      Филозофот нишна со главата, се прекрсти на секое спомнување на имињата, и потем љубопитно почна да нè разгледува со своите крупни, топли очи. Го мразам и него и Него поради него; но морам да кажам дека поубави очи не сум видел; како кај млад елен. Ништо човечко немаше во тие очи и во погледот негов светлозрачен: стоеше така пред нас, а по лицата на Пелазгиј и Стефан видов дека тие не го виѓаваат она што го виѓавам јас, облакот светлина што сè така еднакво си стоеше околу телото на чудотворецот. Ниту пак погледот негов го видоа, поглед што ѕирка и приѕирнува зад површините на нештата: зад тврдите лушпи на оревите, за да ја насети нивната скриена сладост, и зад меките кожи на нас тројцата, за да ја искуси нивната тајна горчливост. 
      „На служба Ваша, роб ваш и Божји сум", рече Филозофот. 
      „Вистина ли е тоа што се говори, Филозофе, за светите мошти на Свети Климента?" праша логотетот.
      „Господ виде", рече кусо Филозофот кој не изгледаше расположен за разговор.
      „И, како се лучи тоа?"
      „Од еден питач слеп, кому, како и на секој питач дланката му е благајна Христова, оти кој на сиромавиот му дава - на Христоса му дава, разбрав дека светите мошти на светецот велик сè уште лежат в море. Го измолив архиепископот да ми даде еден кораб со луѓе побожни, мажи благочестиви и да ме одведе на тоа место. И тој човек постапи така: кораб ми даде и луѓе дванаесетмина вкупно. На морето завладеа голема тишина кога пријдовме до местото. Им заповедав да копаат на тоа место. И реков: „Влезете и копајте во водата, и не бојте се, оти нема да се исподавите како глувци." „Кој успеал да ископа дупка во вода, Филозофе?", прашаа дванаесеттемина. И им реков тогаш на оние луѓе дека ако сме на вистинското место, морето само ќе се отвори, и земјата ќе се покаже. И скокнаа во вода, но земјата не се покажа, оти не бевме на вистинското место. Луѓето почнаа да се дават и да пливаат, но тогаш голема бура се крена на морето и голем бран стана и нè понесе понатаму, кон брегот. Во еден момент бурата стивна, морето се отвори и се покажа земјата. А оние луѓе почнаа да копаат, и се почувствува силен мирис на кандила и темјан, и се покажааа светите мошти. А потем оние луѓе ги собраа во ковчеже, го запечатија ковчежето и со голема чест и слава ги принесовме во храмот, во градот. Така беше, милостив господару, со божја помош и желба Негова."
      Додека Филозофот говореше, гледав во лицата на отец Стефан и Пелазгиј. Отец Стефан имаше едно сосема бело око и жила на вратот што во мигови на бес и злоба (што често го напаѓаа, оти душата слаба му беше) му чукаше како кај гуштерица. Жилата, сега, чинам ќе му го пробиеше вратот. Се наду Писмородецот како вол удавен в река, се вцрви, па потем помодре и само присуството на логотетот го сопираше да не постави прашање, оти не сакаше за туѓи подвизи да слуша. Завидлив беше Писмородецот, и душата негова страдаше од завист и дење и ноќе, како каменот на брегот од брановите на морето. Затоа, во моите сказанија си го претставував отец Пелазгиј како молец, или барем се утешував со помислата дека во некој претходен живот (во тоа чудо, претходен живот, само јас единствен од сите отци верував) засигурно и верно бил молец, оти зависта ваистина е молец: таа, како и несреќната животинка ја јаде рубата во која се родила: зависта го јаде срцето, ја нагризува душата, го сакати телото. Тагуваше отец Стефан како и секој завидливец при средбата со поголеми од него, не забележувајќи дека им е рамен; снеможуваше кога ќе видеше на себе рамни, сакајќи предност и власт над нив; се тресеше од страв при погледот на помалите од него духом, плашејќи се да не се израмнат со него, и дури, да не го надминат. Плачеше отец Стефан со оние кои плачат, но душата негова не се радуваше со радосните. Тоа му пречеше цел живот да биде среќен: зависта не му дозволуваше да се насладува со она што го има, оти постојано се вознемируваше со желбата по она што му недотига. Така беше и сега: полека, а тоа само јас го гледав, се претвораше во несреќно орудие на злобата.
      Отец Пелазгиј Асикритот пак, навидум спокојно гледаше во Филозофот, но една блага, притворна насмевка му заигра на долната усна. Беше притворен и неговата душа страдаше од лицемерие. Имаше во таа насмевка потсмев; јас тоа добро го знаев, оти во една прилика му се исповедав на отец Пелазгиј дека сум слушнал небесна музика во храмот, додека сум го призивал Бога, во часови бестелесни и бесчулни. Истата насмевка како и тогаш, и сега играше на неговата долна усна. И двајцата не веруваа во чудеса, затоа што усрдно го призиваа Бога, а тој ниеднаш не им се јави; ги учеа семинаристите на чудесата на пресвета Богородица, но сами не веруваа во нив. И сега не веруваа, иако, како што реков, пред да стигне Филозофот, стигна вест за чудесата со откривањето на моштите на Свети Климент, пречесниот римски папа што беше маченички удавен в море.
      Логотетот гледаше стрештено во Филозофот. Не му беше јасно со каква едноставност и спокојство Филозофот раскажа за собитието, како да раскажува како ја отворил вратата, влегол во одајата и потем повторно ја затворил. 
      „А уката, Филозофе? Каде ти е уката? Човек учен како тебе мора да има многу книги. Кажи каде ти е товарот со словата, за да заповедам да ти се растовари", рече.
      „Немам товар", рече.
      „Како немаш?"
      „Така, пречесен. Небото, земјата, морето, целиот овој свет е голема и преславна книга Господова во која со молчење ни се открива проповеданиот Бог, оти сè што може да се види е сведоштво за невидливото", рече, и тоа очигледно остави силен впечаток врз логотетот. Отец Стефан се накашла, погледна во отец Пелазгиј, овој цинично се насмеа и промрморе, така што и логотетот слушна: „Значи јас попусто сум старешина на библиотеката, оти во неа нема ни небо, ни земја ни море. Или пак, ако е верно она што го кажува пречесниот Филозоф, јас сум старешина на небото, морето и земјата!". Логотетот погледна изненадено во отец Пелазгиј, а на овој му се смрзна насмевката на устата, и веќе миг потоа отец Пелазгиј ги триеше сервилно рацете пред логотетот и мрмореше: „Убава парабола кажа Филозофот, логотету. Но и книгите и словата се нужни. За ука. За вистинска ука."
      О Филозофе, човек во телото, ангел во душата! Душата твоја во тој миг мека стана како преѓа во која се сопре отровната стрела, се успокои, оти стрелите на зависта ништо не му можат на мекото, кое ги умртвува, а од тврдите, камени ѕидови на суетата се одбиваат како од тврдина, но во нив оставаат дупки. Филозофот благо се насмевна, но сфати што значеше она вистинска. Опитен беше во расправи и бевме чуле дека сите со кои беше расправал ги беше победил со разум, ум и божја верба. За него се говореше дека од устата му излегува слово час благоутробно и благо, час строго и праведно, но неотровно, и дека противниците негови обично посрамени заминувале од разговорите со него. Тој само ја пофати брадата, се загледа некаде неодредено над отец Пелазгиј и рече: „Кога морето ќе се отвори, пречесен, дали тоа го предизвикал човек или Бог?" Пелазгиј рече: „Бог". „А кога некој не верува дека морето се отворило, а верува дека само Бог може да го отвори морето, дали тоа значи дека не верува во Бога, или не верува во човека?" „Не верува во Бога", рече Пелазгиј, и веќе започнуваше да се поти. „А за да може некој да не верува во Бога, и да каже дека нема Бог, зарем не треба и самиот да гледа сè и да биде и самиот семожен, односно и самиот да биде Бог? За да кажеш: ,Светот е без Бога`, зарем не треба прво да го познаваш целиот свет, да ја испиташ сета вселена со сите нејзини сонца и ѕвезди, историите на сите времиња, да го поминеш сиот простор и сето време?" „Да" рече неволно, кисело Пелазгиј, а устата му се собра како да изел цела дланка дренки. „Е па, како тоа, пречесен Асикриту: Пелазгиј е Бог, а не верува во Бога? Зарем Пелазгиј не верува во себе?"
      Она што се случи во Пелазгиј го разбирав само јас. Душата на отец Пелазгиј навистина беше слаба и не веруваше во самата себеси, а камоли во Бога. Затоа и беше горделива, лесно раздразлива, оти гордоста доаѓа од слабоста, од недостигот на верба во себе. И затоа не можеше да се уподоби Христу, без разлика што читаше и дење и ноќе. И затоа во моите сказанија го замислував како був; тој во мрак сосема јасно гледаше, но при сонце, светлина божја, стануваше слепа птица. Така и Пелазгиј: беше чудесно остроумен и досетлив кога се водеа расправи во семинаријата за подробности околу собитијата од Светото Писмо и подвизите на подвизниците, а не гледаше ништо кога ќе засветеше светлина вистинска, облак од светлина, дожд од светлина, каква што сјаеше сега околу слабата, речиси бестелесна плот на Филозофот. Имаше отец Пелазгиј една маана: кога ќе беше притеснет во расправите со параболи, почнуваше да пелтечи и солзи му идеа на очи. Но тие солзи не беа солзи на слабост, туку солзи на гнев, што можеби е исто, оти слабиот е гневен и помни; помни сè додека не се одмазди. Оти кажано е: полесно е да победиш царства, одошто својот гнев. И многу јунаци, победувајќи царства, станувале слуги на својот гнев. Така и Пелазгиј: почна да се крсти (а всушност бура беснееше во него), пропелтече дека не е така, дека Бог му е свет. Но, Филозофот кажа точно слово за Пелазгиј, и јас, иако во тој миг го мразев, а го мразев оти гледаше низ нас и во нашите срца и утроби како да сме од стакло, знаев дека Пелазгиј не веруваше во себе, и дека затоа не можеше да верува ни во Бога. Знаев дека исто онака како што е невозможно да се види сонцето без самото сонце, подеднакво е неможно да го познаеш Бог без Бога во себе, без верба во себе. Оти Бог е во нас; оној кој не верува во себе, не верува ни во Бога што е населен во него.
      Логотетот меѓутоа, плесна со рацете во знак на одобрување на Филозофот. Гледаше во него како во откровение. Очигледно, забавно му беше да го слуша Филозофот, а да не исмева нас, од чии мудрости беше веќе сосема заситен.
      Во тој миг отец Стефан ја направи најголемата грешка, оти се вмеша во одбрана на отец Пелазгиј. „Колку книги имаш прочитано, Филозофе, штом говориш толку мудро?", го праша со лицемерна благост, но ние знаевме дека душата му гори во суетен оган. Сакаше отец Стефан да ја докажува својата мудрост, а кажано е: да ја докажуваш мудроста е како да докажуваш дека сонцето свети! „Не знам", одговори Филозофот. „Но, сигурно приближно знаеш", му рече тој, водејќи го онака како што ловец го гони својот елен кон стапицата. „Можеби стотина", рече Филозофот. „Во нашата библиотека има пет илјади", рече цинично отец Стефан. „А Асикрит Пелазгиј има прочитано речиси четири илјади", додаде и жилата му заигра победоносно на вратот.
      Филозофот се насмевна и праша сосема непритворно: „Зарем треба да се испие цело море за да се сфати дека неговата вода е солена?" Логотетот се насмеа гласно, а тоа смеење му се зариваше на отец Стефан во срцето; жилата му скокаше на вратот и во еден миг помислив дека можеби ќе пукне и ќе почне да прска крв на сите страни. 
      Логотетот сè така еднакво се смееше, и веќе стануваше непријатно; тоа го почувствува и Филозофот и продолжи: „Оче Стефане; ако секој ден чиниш чтение, од утро до мрак, и така правиш шеесет години, колку чекори книги од твојата библиотека можеш да прочиташ? Не повеќе од еден до два чекора. А Вашата библиотека сигурно има над илјада чекори, кога ќе ги обиколиш сите ѕидови. Но, тоа не значи дека не знаеш, оти знаењето не се мери во чекори; ако беше така, оној кој везден чекори и си нема друга работа освен да нè става во искушение, ќе беше најумен, асикрит на сите асикрити!". 
      Стефан беснееше, се престоруваше во гуштер одвратен, во молец што ги јаде јаслите сопствени; Пелазгиј веќе сосема побледе и само јас видов дека дланката од десната рака на Писмородецот му се стега под ризата во тупаница. А Филозофот сè така еднакво продолжуваше да говори, спокојно, кротко, смерно, но строго и праведно, со зборови болни, но точни. Оти кажано е: непријателот твој најдобар лекар е на мааните твои, оти подобро ги гледа од пријателот, кој од учтивост или ласкање никогаш отворено нема да ти ги изглаголи! А ти учи од него, оти тоа што го глаголи не е отров: та нели отровите, во мали дози, во капки само, како и мојата ука на преподавањето сказанија, се користат како лекарства за болки? Непријателот твој, оче Пелазгиј, е лекар на твојата душа, но ти тоа не го виде, не го позна тогаш. А Филозофот продолжи: „Освен тоа, срцето води подеднакво кон Бога колку и книгите. Како што никој никогаш не го вдишил целиот воздух во себе, така ни умот не може во себе да го собере целото знаење. И конечно, ако човек чини чтение до последниот здив, тој бездруго ќе знае многу, но не ќе има време таа ука да ја преподаде во последниот, претсмртен миг на друг, оти мигот е пократок од часот, часот од годината, а годината од животот; така, ако се чека смртниот час за да се каже уката, таа ќе замине со мудрецот на оној свет, и никој нема да знае дека тој знаел."
      Отец Стефан немаше веќе крв во себе; сета крв му беше собрана во жилата на вратот. Отец Пелазгиј пак ја оближуваше сувата долна усна, и со крајна мака, воздржувајќи се да не пропелтечи изусти: „А колкупати дневно ја читаш таа твоја книга на морето, земјата и небото, Филозофе? И зошто ја читаш денес, кога вчера ја прочита?" Овој се насмевна благо и рече: „А зошто ти, оче Пелазгиј денес бараше храна? Та нели синоќа вечераше?"
      Логотетот веќе воодушевено гледаше во Филозофот. Покажа на еден стол крај него и рече: „Седи. Седни овде, Филозофе!"
      Никој од нас не помни кога последен пат логотетот рекол некому да седне во негово присуство, а уште помалку - да седне до него. Таа чест ја имаше само уште отец Стефан, кога сочини нови букви, оти логотетот не можеше никако да ги научи постоечките и се жалеше дека се многу сложени. Сите знаевме дека духот на логотетот беше мрзлив и дека тешко влегуваше ука во неговиот дух, но знаевме и дека сила Бога не моли и дека подобро е да се измислат нови букви, едноставни, за да може и тој да чини слово и да издава заповеди со своја рака, со свој краснопис. Многу труд вложи отец Стефан за да го научи логотетот на старите, постоечки букви, но никако не одеше. Конечно, доби наредба од него да сочини нови. Кога ги сочини и му ги принесе на книга наресани, убави како девици што ја хранат својата невиност, тој го почести со слава и чест и го седна до него. Ги научи за три дни, и беше задоволен многу, оти писмото беше едноставно и специјално срочено за владетел. Во него секоја буква беше сликичка што лесно се сочинува, лесно се помни и лесно се отклучува значењето нејзино, оти сликите најлесно ја предаваат душата нивна, значењето: еднакви се по значење со самите себеси, со она што нацртано со сликата е. И сочини Писмородецот точно триесет и две букви, триесет и две сликички за зборови триесет и два без кои не може ниеден владетел, и кои нужни му се во уката на владеењето со други, меѓу кои најважни се: „јас", „власт", „уво" (доушник што значеше, човек што слуша кој што говори за власта и потем преподава кај царот) и други, а писмото тоа изгледаше целото вака:
      
      
      
      

      
      
      
      
      
      
      
      
      
      
      
      
      
       Кога виде отец Стефан дека е добро словото што со своја рака а со писмото новородено го сочинува логотетот, му предложи да издаде заповед: по целото царство да се изучат сите нови букви; писарите, отците, управителите и сите грамотни да ги заменат старите со нови букви, за да го разбираат владетелот. Јас знаев дека тоа ќе оди мачно и со буна во народот, оти сега светот, со новото писмо изгледаше мал, стеснет и премногу едноставен: ниедно нешто за кое немаше слика во писмото на Стефан Писмородецот - не постоеше веќе, оти нештата постојат само доколку имаат име за да можеме да ги именуваме. Излегуваше, така дека Писмородецот си заградил дел од светот што го создал Господ и рекол: еве, со ова ќе живеете, и ништо друго за што јас не сум родил буква веќе не постои. Во тоа писмо, на пример, немаше знак за „љубов", па дури ни за љубов телесна, со жена; кога тоа му го реков на Писмородецот, тој чкртна со забите, светна со белото око и рече: „Тоа твоја грижа не е. Кога тебе ќе ти заповеда логотетот да сочиниш писмо поарно од мене, тогаш ставај во него сè што ти е нужно". И ме избрка од семинаријата. Но јас многу размислував за собитието со писмото, и дојдов до заклучок чуден, но спасоносен: можеби, си реков, народот ќе почне тајно, без знаење на логотетот (кој сигурно немаше да дозволи бројот на буквите во тоа писмо да се умножи), да користи еден знак за две нешта, за три нешта; па така, можеби знакот за „власт" ќе стане и знак за „љубов", иако не ми беше јасно каква тајна врска постои меѓу тие две нешта и дали воопшто има врска меѓу владеењето и љубењето. Не ми беше јасно, исто така, како некој ќе знае кога тој знак (човек со подадена, крената рака) ќе значи „Јас владеам со тебе", а кога „Јас те љубам тебе", и претпоставував веќе какви сè недоразбирања можат да настанат од тоа. И не ми беше јасно зошто владетелот сака секогаш прво тој да ги изучи буквите и да им го знае токму бројот, и да не дозволува нови имиња за нештата да се сочинуваат. И зошто секогаш народот мора под еден ист знак да сокрива и други значења. Од кого да ги крие? И зошто такви тајни писма во писмата, тајни слова во словата, тајни букви во буквите, какви што откри и отец Кирил, Филозофот, како што ќе се види понатаму, оти времето уште не е стигнато, за да се каже тоа. Но, не сакав да се мешам во тоа нешто, оти страв ми беше да не го навлечам врз себе гневот на Писмородецот, оти мене не ми беше дадено Писмородец, туку Сказник да бидам.
      Така и би: се отстранив навреме од патот на Писмородецот, и се трудев со ништо да не го разгневувам; а кога Филозофот седнуваше на столчето крај логотетот, јас помислив што се случува во суетната, гневна душа на Писмородецот, и кожата ми се наежи од она што го видов во неа (ви реков дека гледам другите што не виѓаваат, но за сега толку за тоа, оти времето не е дојдено), и помислив дека можеби е време и јас да кажам нешто, во наша одбрана. Не оти сакав така, туку морав, оти знаев дека Писмородецот потем ќе ме повика во својата одаја, како што правеше често кога не беше задоволен од моето поведение, оти сакаше само на него да личам, а на себе - не. Оти кажано е: оној кој не се грижи за своите маани, се занимава со усовршување на мааните кај ближнот свој. Ќе ме повикаше, значи, ќе ме прашаше зошто сум рекол нешто што сум рекол, или зошто не сум рекол ако не сум рекол, ќе ме сослушаше и ќе ме кореше со зборови најпогрдни и најнедостојни - оти не сум рекол ништо, оти не сум се ставил на негова страна во некоја расправа, оти сум бил на страната на сатаната. Така редовно: кога ќе го нападнеше некој, тој од мене отпосле бараше да го бранам, без да ме праша што мислам јас и дали мислам дека тој бил во право или не. Во неговата отровна, клеветничка уста, во таа одаја во која ме измачуваше со укори, мојата кроткост стануваше - слабост, мојата благоразумност - плашливост, а мојата отвореност (како кога му реков дека му недостигаат букви во писмото) стануваше - нескромност и дрскост. И потем, често и ме биеше, но јас за тоа не смеев никому да кажам, иако често се прашував: од каде таква смелост отец да бие отец? Та нели Бог гледа сè, и најцрната мрава на црн мермер ја гледа? Да не беше таа смелост некаква чудна, нејасна, неоткриена и нанасетена блискост меѓу нас двајцата? И ако е блискост од каква природа е? Тие прашања многу ме измачуваа, но на нив не наоѓав одговор.
      „Филозофот треба да знае дека на тоа столче, пресветол управнику, пред него седел само уште отец Стефан", изустив, мислејќи дека со тоа ќе ја задоволам потребата на Стефан да биде пофален, дека конечно и ќе ја завршам својата обврска да бидам секогаш на негова страна, по патот по кој тој оди, зад него, во мракот негов. Се излажав: лицето на Писмородецот се разведри за миг, но ведрината исчезна кога виде тој дека јас само една реченица кажав, а душата негова суетна чекаше уште, и не доби, па се смурти лицето негово. Оти кажано е: кога гордоста ја почитуваш, таа кон тебе свирепа е и сурова, а ако само собереш сила да ја презреш, ќе ја скротиш. Но јас сила таква да му се спротивставам - немав. И му светна окото бело како молња, до мене упатена. Знаев што ме чека потоа во одајата на укорите, но беше доцна да кажам уште нешто, оти логотетот веќе ја беше отворил устата, а имаше обичај прво да ја држи отворена еден миг или два, а потем да проговори, небаре размислува тешко и мачно за она што сака да го каже.
      Логотетот се разведри; му се виде таа забелешка добра, па почна да му расправа на Филозофот дека отец Стефан успеал да сочини писмо едноставно, со кое наскоро ќе пишува целото царство. „Божја работа беше тоа" рече логотетот и погледна во отец Стефан. „Господ Бог ни го прати словото, преку видение на отец Стефан".
      Отец Стефан полека се приземјуваше; жилата веќе не му чукаше како ровја на вратот, и почна полека да го обзема блаженство, оти стануваше збор за неговите заслуги. Филозофот гледаше сосема спокојно во отец Стефан и рече: „Еден е Господ и семожен е Господ Бог Седржителот. Слава на Господа што ви го пратил писмото со кое пишувате. А какво беше видението, оче Стефане?"
      Отец Стефан истапи чекор понапред, погледна во Филозофот со нескриен жар во очите, оти жеден беше за слава и пофалба, па прослови: „Ноќта откако логотетот ми издаде заповед и замина на спиење, јас влегов во храмот; калем зедов и книга, и црвило, и до полноќ се обидував да смислам писмо ново, букви подобни за владетелот наш. Но пишував само со рака, не со срце, оти Бог не беше во мене. На полноќ дувна ветер во црквата, сите светила ги изгасна, а јас во мракот видов ангел слезен од небесата, со калем во раката. ,Не бој се, и колената твои нека не треперат толку; ти си тој кому ќе му се каже откровение за писмото ново на твојот род, оти Оној што ме праќа вели дека ти со него одиш, ни пред него, ни зад него`, ми рече. И потем во светлина раскошна, со музика семирска се спушти над мојата глава, ми ја позеде раката, го фрли мојот груб калем од железо и во раката калем од лач небесна ми стави; калемот сам почна да пишува со раката моја, и до првиот час по полноќта, кога првиот петел се гласи, писмото за господарот мој беше готово, и јас знаев која буква на кое нешто му одговара."
      Филозофот гледаше сосема спокојно во отец Стефан и повтори: „Еден е Бог, и Голем е, и Словото е во него, и тој е во Словото". Потем замоли да му се даде слово сочинето со тие букви, и рече дека утрината ќе го прочита на глас, пред сите нас, и дека ќе каже за какво собитие говори словото
      Логотетот гледаше во него стрештено. 
      „Но тие букви ги знаеме само јас и отец Стефан", рече. „Заповедта да се обзнанат буквите уште не е дадена."
      „На Господа ништо не му е неможно, освен она што тој не го сака", рече Филозофот и стана. „Она што Господ сака, тоа и може; но тој не сака сè што може. На Господа не му е неможно со водата да пали, а со огнот да гасне. А оној кој верува во себе, верува и во Бога; и не му е неможно она што на Бога му е можно. Тоа отец Стефан најдобро го знае, и вешто го кажа: она што напишано било со калем од лач небесна, од ангел Господов, човеково око може да го прочита и разбере, ако верува во Бога и лачта небесна. Оти Господ кога словото го пратил, за луѓе го сотворил, и водел сметка од луѓе да може прочитано да биде".
      И потем стана, побара дозвола да замине, ја зеде книгата со словото сочинето со новите букви на писмородецот Стефан, се поклони пред логотетот, се прекрсти пред нас и излезе.
      Останавме стрештени, а жилата на вратот на отец Стефан се наду толку што мислевме дека ќе пукне како прва пролетна грмотевица. Логотетот со рака одмавна и нè отпушти, и ние, скршени во срцата и духот, злоба земна полни, заминувавме, еден по еден, кон нашите одаи. И сите мислевме исто: вечерта, на тајно заседание Писмородецот сигурно ќе нè свика, договор да чиниме, чаре да изнајдеме.
      Јас бев најнеутешен, оти во мигот кога Филозофот излегуваше од одајата, видов дека веќе не виѓавам: облакот светлина околу отец Кирил Филозоф го немаше. Го изгубив видот на утробата, не бев веќе нему подобен, и трајно се здружив со двајцата понижени и бедни духом, во борба со Него, што заврши така како што заврши: јас денес мрава сум, на црн мрамор, во најцрна ноќ, а Бог не само што ме гледа, туку и го слуша топотењето на нозете мои.
     4.	
      
      
      Времето сега е дојдено, да ви раскажам уште нешто, о бедни, што доаѓате. Јас пред малку ви преподадов дека првин Лествичник, а потем Сказник ме нарекоа, и дека гледам она што за другите невидливо е. Ме нарекоа, а значи тоа дека ме нарече владетелот, логотетот, со указ царски, со печат, оти во царството наше обичај имаше да те викаат онака како што ќе те именуваат логотетот и отците, меѓу кои првенство имаше Стефан Писмородецот. Имињата потем одеа на печат кај царот, кој не ја проверуваше исправноста на името, туку само печат ставаше со прстенот свој врз тапијата со името, нишан дека одобрува тоа нешто или тој некој отсега да се вика така и така. Веќе ви реков дека власта им ги дава имињата на нештата, буквите на предметите. Но не ви реков дека јас самиот си се нареков со име за мене најпригодно: Мозаичник. И дека за тоа име никој друг освен Бог, кој гледа сè, не знае. Сега ви ја откривам тајната, откровение ви преподавам за тоа како сторив грев пред власта и самиот себеси Мозаичник се нареков.
      А тоа беше вака, оти не беше поинаку.
      Откако се знае во царството наше за одајата кобна (за која голтка знаење ви преподадов веќе, о жедни), со ин и неразјаснет запис, и откако таа одаја и записот се поврзуваат со проклетството кое го бие царството и најдобрите колена во родот негов, се знае и за болести и други несреќи: скакулци по полињата, пликови лоши по кожата на народот, земјотреси силни и потопи невидени, поразии на војски неброени. Во родовите на царевите и логотетите се јавуваа болести незнајни и чудни: пред многу царски колена (оти никој не се сеќава на времето кога записот е донесен во одајата), една царска ќерка се родила со тело толку лесно што лебдела над земјата, над лулката своја царска, и конечно се престорила во пердув и одлетала на небесата; еден царски син бил роден со две глави, како теле двоглаво; еден друг пак, наместо со нос, се родил со чурилка и со опавче свинско. И сè така: на еден нормално роден, две до три накази се раѓале во родовите и колената преславни. И сите тие поразии и страшни собитија се сврзуваа со неразјаснетиот запис, на книга стара, од памтивек сочинета и сохранета во одајата на проклетството, во најдлабоката утроба на храмот наш. Се велеше: додека не се разбере што говори записот, каква ука дава, нема да има мир и спокојство, и проклетството ќе виси над градот и царството наше. До трипати смее да се отвори одајата, велеше преданието, и ако од трипати не се растолмачи записот, сонцето ќе се помрачи, земјата ќе пропадне, ќе се отвори и ќе проголта сè што лази, ползи, плива и лета по лицето нејзино.
      Но за одајата подоцна, о блажени, оти времето не е стигнато, а пред него никој, па ни самото време не може да побрза и да исчекори. Друга историја сега сакам да ви преподадам: за настарата ќерка на царот. Се поболе и таа од една чудна и непозната болест, што ѝ ја исуши прекрасната снага и лицето нацртано. А кога умираше, и никој од нас не можеше да ѝ помогне, спасение да ѝ пружи, царот нè повика сите, советници, асикрити и граматици, во нејзината одаја. Лежеше таа на претсмртен одар и офкаше, а царот си ја корнеше косата. Ние се крстевме и се молевме Богу, и плач од слугите и слугинките до небо се креваше од дворецот црн. И одеднаш, таа се поткрена од постелата, се исправи во половината и се огледа во огледалото царско што стоеше на ѕидот спроти одарот нејзин. Се огледа, се насмевна и - умре. Падна во постелата со очи ширум отворени и се настани во Господа ангелската душа на царската ќерка.
      И плачот се извиши дури до небесниот стан, до вратата небеска, и Господ го чу. Дали затоа, или заради старото предание кое вели дека огледалото се скаменува кога оној што умира се огледува во него за последен пат, па засекогаш ја чува таа последна слика и веќе никој друг не може да се огледа во таквото скаменето огледало, дали велам, заради тоа предание, не знам, но одеднаш огледалото самото од себе се сви и следниот миг - распука. Прсна како душа човечка од стакло сочинета. Се разби, се сломи во парченца беброј кои се разлетаа по одајата. Настана тишина страшна и сите знаевме дека тоа е некаков знак што Господ го праќа до нас, а во врска со смртта на царевата ќерка. Но никој ништо не прослови. Царот заповеда да се подготви телото на упокоената, да се викне зограф што ќе наслика последна слика на неговото чедо, и да се сметат стакленцата. Но јас побарав да не се вика зограф, оти и најдобриот зограф е полош од најслабото огледало; реков да не се фрлаат парченцата, туку да ми се приберат во ковчеже и да ми се дадат. Царот праша каква нужда има од сето тоа. Му одговорив дека гледам во парченцата нешто што никој друг, очигледно, не го гледа. Ја гледам здробена последната слика, насмевката последна на неговата ќерка што се пресели и заспа во Господа. Писмородецот ме погледна и ме шибна со ровја од окото негово потемнето од бела скрама, но Царот подзастана и рече: „Дајте му ги стакленцата. А ако се бие шега во ваков час со мене, главата ќе му летне". „Господару", реков, „Јас гледам, но не знам како и зошто вие и никој овде не гледа; па еве, во ова парченце има дел од косата на ќерката твоја, како абоносово дрво што е; ова е дел од устата, како калинка што ѝ беше, ова е дел од окото гулабово. Јас само ќе ги подредам парченцата и сликата последна од ќерката твоја ќе ти ја дадам - цела. Со лепило ќе ги залепам и ти вечно ќе имаш спомен на чедото твое; таа слика гробот нејзин ќе го краси за вечни времиња."
      Тогаш првпат видов дека виѓавам повеќе од сите други, при очи слепци. Кралот гледаше во мене и рече: „До утре, кога ќе ја спуштам во гробот, да си готов со сликата. Ако не си, ќе ти ја земам главата и в торба ќе ја ставам пред престолот мој", рече.
      И така би: цела ноќ чинев од многу - Едно. Голема ука е тоа, о бедни, и никој од вас не може да сфати каква возбуда силна душата ми ја обзеде, каква сладост, кога почнав да ги распоредувам стакленцата од огледалото по редот вистински. Смирува тоа, о бедни, кога подредуваш нешто што опаку е поставено, неприродно, од безредие ред кога сочинуваш. И тогаш сфатив дека меѓу уката на чинењето мозаик и уката на преподавањето сказанија - нема разлика, дека и за двете важи истото правило, закон ист: дека не можеш да видиш, да узнаеш, да го созерцаш целото додека сè не си дојде на свое место, додека не стигне времето за целото, додека од малото на сочиниш поголемо, а од многуте- едно. И дека задоволството, како што ви расправав веќе, лежи во одлагањето, во исчекувањето. 
      И чинев така од многу едно и од мало големо цела вечер и цела ноќ, и дури взори ја составив разбиената слика на ќерката на царот. Ги лепев стакленцата едно по едно, а бев тргнал од краевите на сликата кон средето, оти така ми се виде полесна оваа ука; тргнав од косата, од перчињата, кон средето, кон очите и носот, и конечно, последното парче го ставив, од устата, во самиот центар на сликата, во точката од средето, во средето на средето. И во тој миг узнав зошто со години сум се опседнувал самиот себеси со сликата на пајакот и неговата мрежа, и безброј часови сум минувал во размисла за смислата на делото на таа животинка: мрежа, со творецот на мрежата во нејзиното среде. Отсекогаш таа слика за мене била подобна на сликата на сонцето со неговите зраци; како што сонцето ја раѓа топлината нужна за билките и животните од самото себе, така и пајакот, сам од себе, од телото свое ја создава својата мрежа, вселената своја. Но, таа мрежа, ткаенина совршена е само слика на светот божји; та нели и Бог ја создал небесата налик на мрежа, и нели ѕвездите на небото мали јазли од таа мрежа се, мрежа во која сме уловени со нашите судбини неизбежни. Ми личи, од тие причини, пајакот на бог презрен и казнет од другите богови, смален и фрлен на лицето на земјата, да биде вечно исмејуван како мал создател, создател на мали, ненужни и непостојани вселени, ткаени од пајажинест конец, вселени трајни колку и мигот. И во тие вселени се заробуваат мали ситни створови, мушички, од кои се храни пајакот-сонце. Како човекот што е ронка, прашинка, мушичка ненужна, заробен во мрежите на оваа вселена. Па и преподавањето сказанија, собитија и истории, зарем не е ткаење на мрежа совршена, во која секоја нишка, секој конец треба да дојде на своето место кога времето ќе стигне за тоа, кога јазлите ќе се заврзат, и зарем и тие, сказанијата, не се ненужни и непостојани вселени?
      Дојде време, о блажени, да ви преподадам и уште една дребулија: од раѓањето знак имам на грбот, нишан од Господа: мал црн крст. И кога го составив мозаикот, кога целото стана Едно, и кога се укажа целата слика на царевата ќерка под колената мои (оти на колена клечев додека чинев невидливото да стане видливо), сфатив дека сум пајак во средето на своето завршено дело, дека ме заробила целината, завршеното, дека самиот сум центар на сочинението од рацете мои, дека сам сум се затворил, сум се заѕидал во тоа чудно здание, храм пајажинест. Пајак сум со крст на грбот, и сум создал цела една мала вселена; кравеите по кои ги составував и лепев деловите навистина прилегаа на мрежа, на зраци сончеви што се распостилаат наоколу од средето.
      Утрината царот по мене испрати џелат и судија (и отец Стефан со нив беше), оти не верувал царот во чудо, оти слаба му била душата властољубива за да разбере чуда и да поверува дека и невидливото постои, само што не се гледа, оти не мора нешто да се гледа за да постои. Тоа јасно го знае секој кој пишува со писмо, со букви и зборови што се служи, сочиненија што сочинува. Оти: можеш да го видиш во мислите свои зборот „врата", или зборот „клучалница", или зборот „прозорец". Но можеш ли да го видиш зборот „љубов"? Не можеш. Но, љубовта сепак постои, иако е невидливо нешто и на тој свет му припаѓа, невидливиот. Умно велеше Филозофот: сè што гледаме сведочи за невидливото: За оној кој го направил видливо сето ова, а самиот останал невидлив, се сокрил од пред очите наши за да нè гледа, да нè слуша, да нè демне; нè оставил да го бараме и созерцаваме. Како пајакот, творецот на мрежата своја, видлива. Сте забележале ли, о бедни и блажени духом, дека пајакот е најмалку видливиот дел од мрежата негова, дека и тој, како и создателот е невидлив, а видлив е светот што го сочинил? Оти пајакот најчесто си лежи во точката среде што ја викаме и што најмалку се гледа оти средето е скриено внатре и затоа среде се вика; лежи таму создателот, примирен, смирен, кроток, како Бог за кој времето не значи ништо и гледа, демне, слуша, секое треперење на струните на својата вселена, на нишките од мрежата ги слуша, ја слуша музиката нивна семирска!
      И пак се расприкажав, а времето беше стигнато за џелат и судија; дојдоа тие, ја треснаа вратата од одајата и во следниот миг застанаа како од ровја трештени: пред нивните нозе, пред моето легло, стоеше составено скршеното огледало, со скаменетата последна слика во него, со ликата на прекрасната, преубавата ќерка на царот, упокоена веќе. 
      Ја зедоа сликата, ама не ми ја зедоа затоа главата, и ја однесоа кај царот. А Писмородецот позелене од злоба, и жолта, горчлива пена на уста му идеше, оти царот зборови многу пофални и сјајни за мене рекол, и сликата ја поставил на вратата од гробницата на својата ќерка, и му наложил на Писмородецот и мене да ме примат во врвниот совет на царот, најумните каде што седеа, со Писмородецот на чело! А тој ме викна вечерта во одајата на укорите, и почна да ме бие веднаш, без збор, без прашање; бараше да му ја откријам тајната ука на виѓавање на невидливото, оти сметаше дека тоа е ука што се учи, а јас ја кријам; и пак ме биеше, а јас му велев дека благодет е тоа, дарба божја што Бог на смерните им ја дава и на горделивите им ја одзема, дека дарбата не се учи како писмото и краснописанието што се учат, дека и сочинувањето сказанија не се учи и дека тоа или го имаш или го немаш, како што човек или се раѓа или не се раѓа, а никогаш не се случува да се роди половина: само со тело или само со душа. Но тој сè така еднакво ме биеше со шлаканици жешки, и крв ми јурна од носот, но тој биеше и велеше: „Кажувај, сатано, со каква магија расипана, нечестива се служиш за да гледаш", а јас веќе ништо не велев и само си мислев: „О, Боже, се молам за душата на отец Стефан Писмородецот, оти злобен е и завидлив на оние што гледаат, а злобата е недостиг на виделина, и нема злобниот да прогледа додека му завидува на оној што гледа, како што слепиот нема да прогледа ако отиде кај граматик, оти виделината не е ука, туку ќе прогледа ако отиде кај исцелителот Богочовек, оти виделината е исцелување, чудо, миракула. Оти благодатта е талент, дар од Господ Бог, со кој тој верниот и вреден слуга го наградува, а од неверниот и мрзливиот го одзема и го оградува! Оти речено е и за суровоста: оној кој е строг кон себеси, тој е благ кон другите, а оној кој, како Писмородецот е благ и попустлив кон себеси е суров кон ближниот. И се молев така за душата на Писмородецот, а тој ме биеше додека не го уби Бога во мене, и потем рече: „Рацете ќе ти ги исечам ако уште еднаш те видам да сочинуваш од многу нешта едно, цело".
      И оттогаш навистина, не сочинив ниту еден мозаик, ниту еднаш не ткаев конци од сопствената вселена. Ниту еден јазол не врзав, до онаа ноќ кога согрешив.
      Но, имаше за одврзување. Писмородецот имаше за одврзување јазли многубројни! Се виде тоа таа вечер кога чиневме заседание тајно, заговор гнасен, како разбојници друмски!
     5.	
      
      
      Вечерта, точно на полноќ, отец Стефан Писмородецот тропна на вратата од мојата одаја како што никогаш претходно не тропнал: тропна три пати, па потем направи пауза, па тропна уште еднаш. Тоа уште еднаш, наспроти она три пати (Отецот, Синот и Светиот Дух), значеше некаква итност. Тоа значеше: човечка потреба, ихтиза земна, наспроти трите удари во слава на Бога.
      Се собравме во одајата на отец Пелазгиј Асикритот, души дванаесет вкупно на број, членови на царскиот совет. Ги редам овде сите по ред, о бедни, името да не им се заборави; во летопис ги ставам, да не се сотре споменот на нив: Стефан Писмородецот, Пелазгиј Асикрит, Марко Посник, Маргарит Духовник, Филарет Херсонецот, Јулијан Граматик, Матеј Богослов, Теофилакт Златоустиот, Августин Блажениот, Кирил Богомолец, Григориј Богумил и јас, Иларион Сказник а Мозаичник. Умни и благочестиви мажи сите дванаесетмина, сите управители на скрипториумот и учители во семинаријата во која се препишуваа сите важни слова за Империјата. Дванаесетмина бевме, а единаесет души, оти душата моја се собра како маково зрно, сета во себе се скри, оти насетуваше заговор таен, собитие грозно, дело бесчесно, грев. 
      И така и би: клеветење беше делото за кое се собравме тука. Клевета беше вечерата наша тајна, јастието бесчесно.
      О, клеветници! О, горди и самољубиви! Колку само ограничен е умот човеков со својата пресметливост и со сето лукавство на страста самољубивост што се вика! О, собрание тажно на суетите и слабите духом! Единаесет души, единаесет кораби на немирното море на гревот и самољубието, кораби без кормилар што бесцелно пловат, под управата на гревот! О, бедо на сјајните умови, без верба во Бога! Верата за разумот е исто што и леќата во скрипториумот за слабите очи на Пелазгиј Асикрит: со помош на леќата отец Пелазгиј ги гледаше оние слова дробни што му беа и сосема невидливи, од невидливото правеше видливо, на непостоечкото му даваше форма и значење, но никогаш не разбра дека таква леќа не само за очите, туку и за душата е нужна, и дека таа леќа верба во Господа се вика! И оти кажано е за злословието, грев најголем дека е, затоа што злословецот и клеветникот се претвораат во муви кои застануваат на туѓи рани, а смерните духом се пчели што на цветови  застануваат.
      И почна зуењето на соборот муви: кога сите се собраа, отец Стефан Писмородецот и отец Пелазгиј Асикрит накратко го раскажаа собитието со Филозофот кај логотетот. Од устата нивна говореше суетата: загрижени беа за првенството свое кај логотетот и кај Царот, а во Филозофот видоа натрапник што сака да се послужи со тоа првенство. И откако сè испораскажаа како што не е, сите западнаа во некакво чудно, пополноќно размислување, што наликуваше на сон. А душата моја се тресеше од страв, оти се сетив дека сум прочитал некаде: оној кој клевети и озборува и оној кој го слуша, и двајцата имаат крај себе по еден ѓавол: првиот на јазикот, а вториот во увото. 
      Тишината ја прекина Григориј Богумил. „Ако е така", рече отец Григориј, тогаш ние сме со соочиле со нечестивиот. Оти само тој не верува во виденија и откровенија", рече и се прекрсти, мислејќи на видението на Писмородецот. И сите други се прекрстија. Окото на Стефан Писмородецот стрелаше во мене, и гледаше будно дали ќе се прекрстам. Се прекрстив и јас.
      О, тоа око! Колку ноќи непреспани заради тоа око, колку соништа страшни во кои тоа око, сосема бело, облечено во скрама, во мрежа бела, се претвораше во пајакова мрежа, и во центарот негов - црн пајак, сподобие грозно! Црнка сокриена во мрежата бела, во скрамата, црнка од око, зеница во пајак што се претвора! 
      „Кој е тој да ги мери и премерува нашите заслуги и хула бесчесна да фрла врз видението и буквите на отец Стефан?", праша отец Маргарит Духовникот. „Од каде му е кантарот со кој мери?", додаде отец Марко. „Кога доаѓаш во туѓа куќа спиеш и јадеш во онаа одаја што ќе ти ја покаже домаќинот", рече некој трет. И сè така: црно клопче муви грозни, што бараат рана и гној, и крв да се напијат, а рана не наоѓаат на непорочната душа на Филозофот. И откако рана не најдоа, и гној и крв душевна, решија - рана да отворат. Решија да го наклеветат кај логотетот, собитие непостоечко и грев непостоен да му измислат, во прв погоден час, и сите нивни сили, душата цела, ја впрегнаа како волови да се, кон таа насока и цел.
      Јас пак, не знаев што да кажам. Ги слушав сите, и сфатив дека не припаѓам тука, но некаква маѓосна сила, сила на слабоста, ме врзуваше со нив. Сакав да им раскажам за облакот светлина, за музиката, за боите, но се плашев да не бидам исмеан. И, рака на срце: да не бидам биен, не од рака една, ами од единаесет. Мене и онака ме исмеваа дека книгите ми се мешаат со стварноста и дека не знам дали моите сочиненија се вистина или не. И ваистина: за сочиненијата истории што ги викавме, бев убеден дека се вистина, и дека се случиле, наназад во времето; но кога составував сочиненија свои (измислував разни подвизи на незнајни духовници и на книга ги запишував, но никој не ги читаше), сите ме исмеваа и велеа дека тоа не е вистина, оти не се случило наназад во времето. А јас им велев: но, можеби ќе се случат истите тие сказанија нанапред во времето, кога ние нема веќе да бидеме живи, и можеби тогаш некој што ќе ги чита ќе ги смета за собитија и истории верни, а не за измислици и сказанија. Ми беше многу поугодно да сочинувам слова за она што не се случило, за невидливото, одошто за она што сите знаат дека се случило, за видливото и напишаното: на пример, како кога Јоав го прегрнува Амесај за да го убие, или кога ѓаволот го искушува Јова, или кога Јуда го предава со бакнеж Спасителот. Тие истории мене здодевни ми беа. А што ако некогаш и тие собитија некој прво ги измислил, па дури потоа се случиле и станале стварност?! Можеби и Светото Писмо било измислица, па станало стварност, се исполнило? Та нели чекаме уште некои виденија и откровенија од Писмото - допрва да се случат? Но Писмородецот ме исмеваше и се закануваше со тупаницата своја ако така му говорев. И јас си молчев, во себе си ја таев таа чудна мисла.
      И тогаш западнав во некоја размисла за себеси, и веќе не ги слушав. Одеднаш, од мечтаењето за ново сказание, во кое ги замислував сите нив како рој муви, ме прекина, како бич ме шибна гласот на Писмородецот: „А ти", рече, „ти немаш ништо да кажеш?" 
      О, Писмородецу! Двојно ќе биде казнет оној што наведува на грев: така вели Писмото. А ти, давеник во својот грев, во својата суета, бараше и јас со тебе да потонам, со тебе да се удавам, да ти правам друштво кај ѓаволот, ближен во грев да ти бидам. Оти глупав е оној човек кој смета дека не чини грев кога убива, ако со него убива уште еден, или уште двајца, или дванаесетмина дури! Пред сите живи дванаесет души таму што бевме го бараше тоа од мене, и Господ виде, и јас знаев дека еднаш ќе ти плати: ќе те бие со раката своја, ќе те столчи, како што Бога го убиваше во мене ти со твојата рака и окото бело потемнето.
      Подумав малку и реков, под принудата на бичот на окото негово што висеше над мене: „Оче Стефане, јас не мислам ништо инакво од вас". А устата ми се собра како да сум изел дланка дренки, утробата ми се згрчи; но не можев да кажам слово поинакво од нив, затоа што застрашувачки беше да помислам дека се разликувам од нив; страшно беше тоа пополноќно заседание, страшно беше тоа што сите мислеа исто, и јас, во еден миг помислив: ова е тајно собрание, тајна вечера на арамии друмски, сите чесни отци до еден, а ти си тука, и не можеш ништо друго да правиш освен да јадеш од јастието што ја храни суетата, од самољубието; како што не можеш ништо друго да пиеш, освен од питието на богохулието, гордоста, што ја разгорува жедта за самозаблуждение. Оти и во писмото што го сочини отец Стефан, само за љубов немаше збор, а кажано е, о благочестиви, блажени и вие, бедни духом: само љубовта е најсигурната разлика меѓу ѓаволот и Бога; оти и ѓаволот пости, оти ништо не јаде; и ѓаволот врши бденија, како и духовникот, оти никогаш не спие; само единствено љубовта и смерноста на духовникот тој не ги подражава. 
      Но, останав тука, со нив, и не се спротивставив, иако знаев дека кој рамнодушно гледа на злото, наскоро ќе почне на него да гледа со задоволство. Останав затоа што безбожјето од своите поклоници бара тврда верба, само не таква која спасува, туку која убива. И бие, како тупаницата на Писмородецот.
      Писмородецот изгледаше очајно. Лицето му беше бледо како да го видел нечестивиот; жилата на вратот му беше надуена како кај човек болен, кому од нужда му се пијавици; Асикрит Григориј, тоа послушно селанче беше впрегнато во рало чија смисла не ја сфаќаше: сите беа бедни, но јас, јас што бев најумен од сите нив, бев преплашен. Јас веќе не го гледав облакот светлина, бев отпишан; тие, не беа моја сорта, род мој не беа, затоа што никогаш и не беа допуштени од Бога на тоа скалило да видат; тие немаа што да изгубат, но јас веќе изгубив; ним Господ никогаш не им стори знак, нишан не им стори, но сепак, тие расправаа за Филозофот како за нешто што треба да се отстрани, да не се познае; беа грешни, но јас, кој знаев најмногу од сите нив, бев оставен на полпат. Требаше да избирам меѓу него, кој беше недостижен, и меѓу нив, кои беа тука, сосема стварни, во одајата на отец Пелазгиј; требаше да избирам меѓу нив, кои бараа од мене да бидам со нив, и него, кој од мене (како што тоа и подоцна се покажа) не бараше ама баш ништо. И ги одбрав нив, само затоа што беа повеќемина. Го одбрав полесното: падот, оти полесно е да слегуваш одошто да се качуваш. И знаев дека согрешив.
      Но, лицето на отец Стефан, и покрај тоа што и јас пристапив под управа на гревот, не беше задоволно. Јас знаев, а и другите знаеја што го мачи. Го мачеше источната одаја, како што се викаше одајата со проколнатиот и таен запис. Се плашеше дека Филозофот ќе му го земе првенството во толкувањето на записот.
      И ете, блажени, времето дојде да ви преподадам камче уште едно од историјата со источната одаја. Во најтајната одаја на пречесниот храм, од незнајни времиња, како што веќе знаете, беше донесен еден запис, сохранет далеку од очите на сите. За проклетството знаете, за несреќите што нè погодуваа исто така, знаете и за преданието кое велеше дека до трипати смее да се отвори одајата за да се растолкува записот. Знаете и за страшните поразии што нè очекуваа ако од трипати не се исчита непознатото. Но не знаете дека вратата до тогаш, до доаѓањето на Филозофот веќе беше двапати отворена, и дека преостануваше само уште една шанса, уште едно отклучување на рѓосаната клучалница, и дека Писмородецот се плашеше дека не тој, туку Филозофот би можел да биде оној кој ќе стекне слава невидена на светот и богатства неброени од царот и од логотетот, ако го прочита записот. Не знаете дека пред многу години, Граматик Граматик влегол во одајата со тајниот запис, за да го растолкува и проклетството да го укине, да го симне печатот на судбината од нас. Три дена и три ноќи Граматикот не излегувал од одајата. Кога по три дена не побарал ни јастие ни питие, и кога почнала да се шири неподнослива реа, влегле стражарите внатре, и го виделе, потпрен на својот стап како упорно, со ведри очи гледа во натписот од книгата чудна. Еден од нив забележал дека месото на граматикот сосема се распаднало, а очите му биле сè уште ведри и полни светлозрачен лач, како да видел откровение божје, а не успеал да го соопшти. Му го турнале стапот и овој паднал и во истиот миг се распаднал на коски и месо. Дури тогаш сфатиле дека граматикот умрел уште по првата средба со буквите од натписот, и дека, најверојатно буквите имаат смртоносна, отровна моќ за секој кој ќе влезе во одајата. 
      И сите стражари кои погледнале во книгата умреле уште истата ноќ, со очи отворени.
      Ви ја кажувам оваа историја, за да сфатите, о бедни, за какви подвизи се подготвуваше отец Стефан, откако сочини букви едноставни, што ги разбира и логотетот. Тој сонуваше дека еден ден ќе дојде до почести надземни, дека логотетот нему, како на Писмородец, ќе му ја довери задачата на разгатнувањето на тајниот запис, за кој сите умни велеа дека човек неподготвен за знаење и слаб духом не смее да го види, па дури ни да влезе во источната одаја. Се претпоставуваше дека записот говори за тајни нешта, за кои човек ежедневен не е кадарен да ги прими. Записот, очигледно беше отровен, а неговите букви - смртоносни.
      Второто отворање на кобната врата се случило пред точно триесет и четири години, една година пред да се родам. Оној кој добил првенство и чест царска да влезе низ неа бил токму таткото на отец Стефан, пречесен и благоутробен отец Мида, кој од синот свој попрв бил во науките и знаењата, но и во срцето. А го родил Стефана со една жена од Кападокија, пред да се замонаши и да се одаде Богу. Добил тој благослов од логотетот да го растолкува иниот запис од книгата, а кога добил налог таков, му рекол на царот: „Твојот благослов за мене значи смрт на земјава. Но јас не одбивам: возвишен сум толку за да ме прими Бог во одајата, оти Бог го положил словото свое на таа книга. Јас подготен сум со калем и книга да влезам во одајата, но не да го толкувам, туку да го препишам словото ино и непознато. Можеби потоа, на книга втора кога ќе се стави, умножение, а не извор кога ќе биде, писмото ќе го изгуби отровното дејство, и некој друг, поумен и повешт од мене, ќе може да го растолкува." Така рекол благоутробен, скромен и смерен отец Мида, и со калем влегол во одајата. Кога излегол, со записот в рака, се насмевнал и рекол: „Ете. Ништо погубно не се случи, оти јас само препишав слово отровно, а не го толмачев, и затоа отровот не влезе во мене и не ме погуби." И ја заклучил источната одаја, и клучот со себе го зел, па го пренесол умножението, без никому да го покаже, во западната одаја. И се повлекол во одајата своја па сочинувал нешто цела вечер во некаква книга. Ноќта, на дванесеттиот час, при мената на денот, силен вресок ги кренал сите од постелите. Отец Стефан врескал, избезумен, на прагот од одајата на татко му, отец Мида. Кога влегле, во неговиот кревет немало ништо, освен - букви. Сето тело, месото и коските на отец Мида се претвориле во слова, во букви: коските се претвориле во тврди гласови а месото негово во меки гласови. Отците ги собрале буквите од под покривката, ги положиле во едно ковчеже, и потем го сохраниле во дворот на црквата. 
      А отец Стефан никаде го немало на сохранението на чудното, гласовно тело на отецот негов. Дошол дури по шеесет дни, прав сиот, како на пат долг да бил. Кога го прашале каде бил, рекол: „Жалоста од смртта на таткото мој ме прогонуваше шеесет дни и шеесет ноќи по патишта знајни и незнајни; и изодев многу патишта, и секаде го барав таткото мој, но никаде не го најдов." Сите мислеле дека се помрднал од умот од жал голема по таткото и никој веќе ништо не го прашал за тоа собитие чудно.
      Така било, со туѓи очи видено, со мое слово пишано. 
      И потем собранието бесчесно донесе заклучоци: да се чека сега, да не се чини ништо неразумно; со отец Кирил да се постапува благо и притворно, да не насети тој лоша мисла или дело кај дванаесеттемина; сите со насмевка блага да го поздравуваме и чест висока да му чиниме; да се чека, потем, време погодно, и при прва прилика угодна за ѓаволот, да се наклевети кај логотетот или царот до толку што да биде прогонет од дворецот, што подалеку од записот во источната и умножението на записот, од западната одаја. Така реши тажното, жално собрание, но никој, па дури ни Писмородецот не рече ништо одредено за записот и умножението, никој не рече да се смени клучалницата на вратите од одаите, или да се отстранат записите или нешто подобно на тоа. И јас знаев дека тука работите не се чисти, и дека Писмородецот не е задоволен од заклучоците на тајното заседание. И дека од мене ќе бара нови митарства и лукавства да чинам, гревови што на моја книга Господ ќе ги запише, а за негова слава и почест на земјава.
      И потем заминавме секој во својата одаја. Како сега гледам: одиме, секој по својот пат. А заедно сме, оти по еден ист пат одиме. Без правда во срцето свое. А кажано е, од еден мудар: што е општеството без поимот на праведноста освен малку поголемо друштво друмски разбојници?
      И токму кога влегов во својата одаја и сакав да се помолам Богу, вратата се отвори и влезе Писмородецот. „На пат готви се да тргнеш утре", ми рече. И ми изброја петстотини златници, ми рече да појдам на пазарот во Дамаск и да го најдам тој и тој човек, Амореец, трговец со чудни нешта. И ми рече од него да купам пајак отровен, најголем во родот свој, со крст на грбот. И за шеесет дни и ноќи да се вратам!
     6.
      
      
      Утрината, пред да се зготвам за пат, Филозофот беше повикан пред логотетот. Ние стоевме зад власта, како да сме војска царска а филозофот како да е натрапник. Сакав да прашам: „Од што ја браниме власта", но не реков ништо, оти никој друг не кажа.
      Оти никој друг не кажа. Дали тоа нè ослободува од нас самите? Еднаш бевме, сите дванаесетмина, заедно на богослужба во едно мало место крај Хисарлик. По патот сретнавме жена. И маж крај неа, што ја тепаше. Со стап. Потем се собра народ цел, собрание наказно и неправедно, оти гневно. Сите ја биеја. Мажот велеше дека е блудница. Дека ја фатил во блуд со бик. Дека во постелата нејзина блудна нашол плодило од бик. Дека според некое предание старо, на бикот му отпаѓало плодилото во постелата штом ќе преспиел со жена, и по тоа мажот знаел дали жената примила бик в постела додека е тој во полето. А на бикот му никнувало плодило ново, за следната блудна ноќ или ден. Никој не рече од нас дванаесетмина ништо. 
      Сите знаевме дека бик не може да спие со жена. Сите знаевме дека на бикот не му отпаѓа плодилото. Сите знаевме дека мажот лаже. Но никој од нас не рече ништо.
      Од толпата се издвои само едно момче, што можеше да биде отепано со стап или камен; излезе пред општеството и рече дека грев е она што се чини, оти ја познава девицата и родот нејзин, и дека тој род сосема чесен бил. И дека го познава и родот на мажот, и дека во тој род неретко се случувал истиот настан: мажите да си ги бијат жените и да ги клеветат за невера, оти мажите не биле мажи и оти плодилата ним, а не на бикот им паѓале, а не им никнувале нови. И дека срамот од немоќта машка го криеле со биење на жената и клевета за блуд јавна, пред собрание народно. Пак никој од нас ништо не рече. Вечерта, отец Маргарит Духовникот, рече: „Да се помолиме за девицата, оти нема згрешено".
      Господ еден нè сочува да не фрлиме камен на неа.
      И ете: бевме тука, истите што тогаш гледаа на злото рамнодушно: бевме тука да судиме сега за добро или за зло пред логотетот, за лага или за вистина да пресудиме, да пресудиме дали слово вистинито ќе излезе од устата на Филозофот. Филозофот стоеше пред логотетот, и сè така еднакво, спокојно гледаше во него.
      „Па? Успеа ли чтение да учиниш на словото ино?", праша логотетот.
      „Пречесен владетелу", рече Филозофот. „Словото го прочитав: тоа чтение познато ми е".
      „Како?" извика логотетот, поместувајќи се на тронот.
      „Словото испишано со новите букви гласи, од збор до збор, вака: Јас, логотетот на Византија, ви порачувам: со овие букви од денес слова ќе сочинувате, оти повистинити и поточни се од старите. Толку думи има запишано во словото, Ваше величество."
      Логотетот седеше на својот трон со подзината уста. Гледаше во Филозофот, а на отец Стефан не му беше добро, па замоли да седне. Логотетот не го чу: сè така еднакво гледаше во Филозофот.
      „Но, како е можно?!" праша логотетот.
      „Едноставно, ваше височество", рече Филозофот. 
      „Како едноставно? Па ти никогаш порано не си ги видел буквите!"
      „Ваше височество; тие букви од јужна Кападокија се родум, од каде потекнува по утробата мајчина и пречесен отец Стефан. Јас кај себе имам една штичка, кора од дрво кедрово, на која има запис со тие букви дамнешни. На дар ми ја даде еден лепрозен од Кападокија, кој беше тргнал во моите краишта спасение да бара, а јас го исцелив од пликовите грозни по телото негово. И оној човек самиот едвај знаеше кое е значењето на буквите древни, и едвај се присеќаваше кое нешто зад која слика се крие. Еве ја таа штичка, господару", рече и му ја подаде на логотетот.
      Тој гледаше во неа како во чудо божје. 
      „Кападокијците ја викаат дрвото што говори", продолжуваше Филозофот, „затоа што веруваат дека кедрот е дрво на вистината и сознанието, и дека во него Словото Божјо престојува. Со тоа писмо денес пишуваат малкумина души, одвај десетина на број, што останале од родот на оној кој го сочинил! А тоа писмо го сочинил, го родил еден умен човек, за да го описмени царот, кој не бил силен духом и кому учењето не му било силна страна. И затоа е толку лесно и едноставно ова писмо."
      Гледавме во штичката, во дрвото што ја говори вистината, а од неа глас не се слушаше, оти вистината често и со молчење се открива. Но сè кажа дрвото, сè видовме: на кората од тоа дрво беа наресани, како слики убави, сите букви кои Стефан Писмородецот ги беше прогласил за свое видение, за род и пород свој. О, оче Стефане! Ти што се возгордеа со грозд букви скинати од туѓ винород, од виноград туѓ! И уште нови некои букви покажа дрвото на вистината, кои Писмородецот, од не знам какви причини ги беше изоставил во писмото што го преподаде како свое.
      О, ангели на небесата! Како се промени лицето на Писмородецот! На отец Стефан му стана лошо, жилата на вратот му се наду и тој падна. Стрчавме сите, го попрскавме со вода, а логотетот седеше на својот трон и не забележуваше, или не сакаше да забележи што се случува зад него. Тој продолжи да говори со Филозофот, со Оној кој нè унижи и не изложи на потсмев сите, оти вршевме неправда, лага и порочни дела во срцето свое. Го праша, сосема тивко:
      „Но, и инородецот што ти ја подарил штичката не знаел сигурно што пишува на неа. Како тогаш ти со сигурност знаеш каква дума сум изрекол со словото?"
      „Пречесен владетелу", рече Филозофот. Јас одвај знаев две-три букви од тоа писмо. Но знаев, исто така, дека кога логотет, човек со првенство во власта составува слово со своја рака, првиот збор мора да биде „јас". „Јас" е почетокот на секое слово, срце негово, како што срцето е почеток на животот, а Сонцето почеток на светлината денска, исток и извор нејзин. Зарем можно е, кога пишуваме писмо со своја рака, да говориме во туѓо име? Тоа значи дека дознав една буква, која и натаму се јави, на повеќе места. Потем претпоставив дека следниот збор во писанието е вашето име, а потоа вашата пречесна титула; така дознав уште две букви. Потем претпоставив дека следниот збор е името на царството, оти чуму ви е име за положение високо, ако не се знае од чие царство е првенството? Така дознавав сè нови и нови букви, што сè заедно, со оние чие значење ми го откри лепрозниот од Кападокија, сочини дваесетина знаци. А бидејќи ниеден јазик на светот нема помалку од триесет а повеќе од четириесет знаци, не беше тешко да се прочита остатокот од словото твое премудро, праведно и чесно."
      Логотетот седеше како од ровја стрештен. Потем го симна прстенот од својата рака и му го подаде на Филозофот. Филозофот се поклони до земи, падна на коленици, се прекрсти и рече: „Не дарувај ме боже, со она што не ми припаѓа!"
      Логотетот гледаше во него и потем однанадеж стана. Рече: „Каков е тој твој Бог, штом може да ти дозволи тебе знаења толку?!" Потем повторно седна и рече: „На прстенот има запис со сосема ино писмо, донесено од крајот на земјата; прстенот е во воен грабеж стекнат, од прадедото на мојот прадедо. Никој умен на лицето од Земјата не можеше да го прочита, иако Граматици викав многу и многу товари азно сум дал за да узнаам. Го носеле сите мои предци, го носам и јас, но не знаеме какво пророштво на него е напишано, и дали добро или лошо му се пишува на оној кој го носи, оти грабен плен е, а грабнатото често со лоша магија се заштитува. Сакам да ми кажеш што вели прстенот. Утре те чекам овде, со клуч за клучалницата тајна!"
      Филозофот го зеде прстенот, побара да му се даде уште некое слово сочинето со истото писмо, на книга напишано; и му донесоа, книга од глина, донесена со прстенот заедно од ини пространства, од краевите на земјата, од непознати родови.
      Филозофот ги зеде прстенот и книгата, се поклони, се прекрсти и излезе. А стражарите ни помогнаа да го изнесеме од одајата телото на отец Стефан, тешко како црна земја.
      Отец Стефан во постела бела, а јас по патишта црни тргнав истиот ден. Шеесет дена и шеесет ноќи траеше тој пат, од тргнувањето до враќањето, и јас ослабев сосем, кожата ми се затегна врз коските од телото, стапалата ми распукаа како калинки и крвавеа кога стигнав во Дамаск, на пазарот. Го најдов Амореецот, му реков кој ме праќа и што барам а тој ми подаде едно дрвено ковчеже, со дупки на капакот, како решето, големо колку дланка човечка, во кое се наоѓаше сподобието грозно. Ми рече: „Не отворај го ковчежето ни дење ни ноќе, додека не стигнеш дома, кај Писмородецот. Еден допир со животинката ќе те усмрти не само во овој, туку и во сите други, идни твои животи". Јас го погледнав стрештено, оти првпат бев чул некој друг освен мене да верува во такви сказанија и измислици како што се минати и идни животи овде, на земјава, пред да се упокоиме засекогаш во царството вечно Негово, во станот небесен. И првпат узнав дека има и родови и народи цели кои во тоа веруваат, како ние во Спасителот и Седржителот. И ми беше полесно, оти не се чувствував само јас грешен поради тоа што верував дека Господ Бог Милозлив сигурно е толку благороден и добар што најпрвин ни дава шанса неколкупати да живееме овде, во оваа долина на плачот, а дури потем нè повикува во Татковината небесна, на Суд и правда божја. Оти човекот слаба плот и слаба душа е, и ако само еднаш живее, нема никогаш Нему да му се доближи, Христу да се уподоби. Дури и Филозофот (си помислив тогаш, на пазарот во Дамаск), сигурно живеел неколкупати до сега, и неколкупати можност му дал Господ Бог Милозлив за да стане ваков како што сега е: смерен, кроток, мудар и богоугоден.
      А човекот оној беше трговец со две нешта, оти само две нешта видов на тезгата негова на пазарот: пајаци во разни големини и од сорти разни: страшни и отровни, нестрашни а отровни, страшни а неотровни, нестрашни и неотровни; и, клучеви многубројни, златни, за непознати клучалници.
      А кога платив петстотини златници вкупно за црниот отровен створ со крст на грбот, го зедов чудниот товар, кој од не знам какви причини, за Писмородецот беше поскапоцен од товари злато (оти рече ќе ме убие од биење ако не дојдам за шеесет дена) и тргнав назад.
     7.
      
      
      Откако Бог реши да го понижи отец Стефан преку Филозофот, овој веќе не се опорави и не крена глава. Логотетот му беше забранил да му се појавува пред очи, оти бесен беше, оти не сакаше лаги, а лагата на Писмородецот беше бескрајна: никакво видение и никаков ангел немало, туку хула врз сите ангели беше фрлена, и никакви нови букви немало, туку стари, на кои препис им бил сочинет, букви украдени, неродени, грозд сладок скинат од туѓ винород. А кога се вратив назад од Дамаск, узнав за нови несреќи: дента кога сум заминал, логотетот, со царски указ, со печат царски му го сменил името на Стефана, и тој веќе не беше Писмородец, туку Лествичник! И малку била казната таква за неговиот гнев, па му го одзел и првенството во советот на дванаесеттемина, и го поставил само за клучар беден на семинаријата, кај Јулијан Граматик. На потсмев голем беше изложен отец Стефан Писмородецот (сега и од тука натаму Лествичник), и јас, иако не можев да го сакам (оти лукав беше, и таа ука, како што ќе се види понатаму, подобна му беше не само на разумот, ами и на срцето негово), сепак го сожалував, оти од височини највисоки падна, како црн ангел согоре и се пеплоса. Оти не е исто кога паѓа високиот и кога паѓа нискиот; оној од врв на светот што паѓа може да сконча, а оној од ниско што паѓа може само болка мала и минлива да сети. Гласот му се смени на Стефана Лествичник, стана како од под земја да доаѓа, па и другото око некако му се смрачи, чинам; се згрбави и стана наказа жива. Отсекогаш белото око на отец Стефан сум го замислувал како месечина, светило ноќно, оти бело беше и со скрама покриено; другото пак личеше на светило денско, жолто, и со него виѓаваше. Сега и тоа око се помрачи, црно, гробно сонце стана.
      А Филозофот другиот ден беше повторно пред логотетот. Бевме тука, зад логотетот: јас, отец Пелазгиј Асикритот и, наместо Стефана Лествичникот, Марко Посник, кој го презеде првенството во советот. Бевме тука за да чуеме, да видиме, да узнаеме и да сведочиме за ини времиња.
      Филозофот истапи пред логотетот, се поклони, падна на колена и рече:
      „Добар запис на прстенот стои, и за добро твое е напишан", рече.
      „Што пишува?", праша логотетот.
      „Пишува: ну ниндаан езатени вадар ма екутени"
      „На кој јазик е тоа, Филозофе?", праша логотетот.
      „Постоел некогаш некој род Хетски што се викал, господару. И пишувал со ова писмо. Родот мртов е, но сè уште има луѓе што јазикот нивни го разбираат и читаат слова нивни."
      „Што значи тоа, Филозофе?", праша логотетот.
      „Самиот можеш да откриеш, господару, и самиот можеш да ја научиш уката на читање записи ини оком и духом. Сè што треба да знаеш е само еден збор или буква една, а потем читањето на непознатото неможно не е." „Какво добро може да ти стори еден познат човек меѓу илјада непознати, ако сите освен него, се лошо расположени кон тебе?", праша Логотетот со парабола умесна, оти ваистина, какво добро може да стори збор еден познат меѓу стотина непознати, како еден воин твој меѓу илјада непријатели? Но и Филозофот одговори подобно, со парабола сјајна: „И Господ, Исус Човекољубецот еден беше, а дојде да нè спаси сите нас", рече Филозофот, и продолжи мед да тече од устата негова: „Ако имаш само еден желад, а шума немаш, и ако го засадиш, ќе никне ли од него даб? А од даб еден, ќе добиеш ли желади многу пак? И од нив зарем нема да никне шума цела подеднакво? Ако имаш зрно, ќе никне ли од него клас, а од зрната на класот првороден, ќе никне ли нива цела, па од неа друга? И затоа, кога умира јазик некој и писмо некое гасне, ненужно е да се сочува сè; ако гори храм со книги, само една треба да се спаси, дури и страничка една, дури и ред еден доволен е. И потем сите книги повторно можат да бидат сочинети од она што спасено е, од зрното на писмата и словата. И бог од Слово едно го сочини светот, а сега зборови многубројни има и јазици многубројни по родовите човекови на лицето на Земјата. Па и Ное, кога го спасуваше светот, зарем не зеде ли по едно, машко и женско, од сите створови живи, и во коработ свој ги стави, за потоа да се намножи живот цел на земјата по потопот? Затоа, погледни добро во записот што ти се чини ин, и кажи: ако овој збор овде, „нинда" што се чита, значи „леб", можеш ли да насетиш за што се говори?
      Логотетот гледаше во чудното писмо на прстенот и се чешкаше по тилот. А Филозофот продолжи: „Размисли: ако во записот се говори за леб, тогаш следниот збор до него, кој најголема љубов кон овој збор пројавува дури и во јазикот твој, па и во јазиците на сите родови на лицето на земјата - кој би можел да биде? Со лебот што може да се чини?", праша Филозофот. „Лебот се јаде?!", рече несигурно логотетот, како дете пред возрасен, како рисјанин слуга пред господарот свој, Господ Седржителот, гледајќи молежливо и прашално во топлите очи на Филозофот. „Токму така, пресветол. Следниот збор е јаде. А зборот Ну, на што ти личи, ако знаеш дека во словата сочинети на сите јазици на овој свет прво се кажува кој, а потем што? „Ну ми личи на зборот за ние, Филозофу златоуст", рече логотетот и веќе го озбемаше радоста на оние кои сознаваат, која не може ниту да се мери со радоста на владетелите кои поробуваат и грабаат. „И тоа е верно", рече Филозофот; „Па ако е така, што значат првите три зборови? Зарем не значат: леб ќе јадеме? И погледни сега, пресветол: значењето на три зборови го знаеме, а за тие три зборови седум знаци се употребени, така што со три зборови - седум букви од тоа писмо отклучивме. Оти писмото така е правено, како и сè од Господа на овој свет: секое поголемо од помали нешта да биде сочинето, па учејќи го поголемото одеднаш неколку мали нешта се учат, незабележано. Господ премудар таа ука ја оставил за да не паѓаме во очајание оти ништо не знаеме; и затоа, кога непознато нешто ќе сретнеме, не треба да очајуваме, оти тоа нешто од подробни нешта е сочинето, и редовно - познати се укажуваат тие. Има ли, господару, некој од тие седум знаци за тебе знајни, во вториот, незнаен дел од записот?" Логотетот гледаше во вториот дел од записот, го прочита на глас: „вадар ма екутени", и рече: „Има". „Во екутени има два знака, два слога како и во езатени." „А што значеше езатени?", праша Филозофот. „Езатени беше: ќе јадеме", рече логотетот. „А зарем телото на овој збор, од гласови сочинет, не потсетува на телото на првиот збор?", прашуваше натаму упорно Филозофот. „Зарем не се езатени и екутени два збора во љубов некаква, во сродство и подобие телесно? Зарем не потсетува едниот на другиот, како близнаци да се?", прашуваше Филозофот. „Подобни речиси сосем се", рече логотетот. „А ако имаш две подобни тела човечки, зарем нема и душите на тие две тела да бидат подобни?", прашуваше Филозофот. „Верно", рече логотетот. „Тие два збора како роднини ми личат, рече, оти телата им се подобни; а кога телата им се подобни, од ист род им се и душите". „Значи", продолжи Филозофот, „Кој збор брат би му бил на зборот јаде?" Логотетот гледаше во Филозофот стрештено, ја оближа сувата од возбуда усна и рече: „Пие". „Токму така", рече Филозофот. „Да видиме сега што имаме: Леб ќе јадеме и .... ќе пиеме. Остана само уште еден збор, во кој сите знаци се непознати, и неупотребени до сега. Но, погледни го тој збор, логотету. И кажи ми: кои зборови љубов силна чувствуваат кон зборот пие?" 
      Логотетот изгледаше сè поведар и повоодушевен од чудната ука на Филозофот, и веќе видно се беше задлабочил во писмото. „Зборови како вино, млеко или вода", рече и додаде: „Тие зборови љубов покажуваат кон зборот пие". „Добро", рече Филозофот. А од тие три, кој најмногу љубов покажува кон зборот пие, ако го споредиш телото на зборот вадар со телото на некој збор од јазикот твој?" 
      Логотетот сосема се беше задлабочил во записот, и одеднаш, ведра сенка му помина на намуртеното чело и се разлеа како озарение по целото лице: „Вадар е вода", рече и самиот несвесен што рекол. „Зборот непознат - познат ми се стори во овој миг", додаде сосема скршено, како да е исцрпен од долг пат. „Тоа е така затоа што непознатото содржи секогаш траги од познатото", рече Филозофот. „Господ Седржителот, кога го создавал светот, водел сметка и во непознатото да стави зрно познато, за да можеме да го именуваме", рече и продолжи медот да се излева од устата негова: 
      „Зарем кога ќе сретнеш непознат човек, не те потсетува тој, по одот, или по некој дел од телото свое, или по гласот на некој што претходно си го знаел? И зарем ако ништо друго, не е барем човек како налик на секој друг? И зарем секој род не содржи делови познати од секој претходен, иако ни се чини целосно нов и непознат? Зарем човекот не е поставен на средина од ангелите и животните; зарем не се разликува од ангелите по страста, по која им наликува на животните, и зарем не личи на ангелите по разумот, духот и Словото, по кои се разликува пак од животните?" „Верно, о премудар и златоуст Филозофе!", рече логотетот, не сфаќајќи сè уште што му се случува. Потем Филозофот му го врати прстенот на раката, на прстот му го намести, и рече: „Прочитај сега, пречесен, што вели словото од прстенот твој".
      И логотетот погледна во прстенот и рече: „Леб ќе јадеме и вода ќе пиеме".
      „Сосем верно, логотету", рече Филозофот.
      Логотетот гледаше стрештено во Филозофот, за потем да стане и да изговори: „Пророштво добро е тоа за секој оној чиј прст ќе биде почестен со овој прстен, оти царството негово и поданиците негови во благосостојба ќе живеат со тој цар, и леб и вода во изобилство ќе имаат додека тој што го носи овој прстен управува. И јас сега знам дека не прстенот, туку записот ин во одајата источна е причина за поразиите и несреќите на царството!"
      Филозофот се поклони, падна на коленици, и со раце стокмени за молитва кон Господа се обрати: „Ти благодарам, татко мој што на логотетот мудрост и сила душевна му даде да го прочита записот; така сега тој поблиску до тебе, Господе мој е, одошто душата негова до телото негово што е!"
      А логотетот потем падна на коленици пред Филозофот и со солзи радосници почна да го моли да го научи и на други мудрости подобни и богоугодни, на сите уки и тајни откровенија што во себе ги хранат буквите и словата од родови разни, изумрени или ини. Го седна засекогаш десно од себе, на местото од отец Стефан Писмородецот и јас знаев дека бедата и гревот на нас дванаесетмина околу вратот ни се, како камен тежок околу вратот на доброволен давеник; знаев дека тој, Филозофот, во очите на логотетот стана Сједјашчаго одеснују Оца, како Богочовекот, Богољубецот крај својот Татко, Седржителот.
      Како што прилега: мудриот до силниот, граматикот до владетелот на чело на царството да стојат.
      Но она што ми остави пламенче надеж во душата дека сепак не сум ја прекинал папочната врска со Него беше тоа што додека го слушав Филозофот како го растолмачува записот со логотетот, забележав дека уката таа подобна сосем е на уката моја на создавање едно цело од многу здробени нешта, на камчиња подредување, на мозаик сочинување, како и на уката на сочинување и преподавање сказанија, што сè заедно еднакво е на плетењето мрежа пајакова: сè на свое место, се во свое време, оти секое нешто си има свое време и место на лицето од земјата.
      Но за тоа кога времето ќе дојде, о блажени и бедни духом!
     8.
      
      
      Слово на вода. Тоа е мојот живот. Од него ниту спомен ниту помен ќе остане, оти на вода писмо никој не може да сочини освен Господ Бог Седржителот и оние што тој ги љуби и чии дела му се благоугодни, како оние на отец Константин Кирил Филозофот. Дури и да се воздигнеш до птичји височини, кои за човека изгледаат недостижни како отец Стефан Писмородецот, па пак твојот живот ќе биде слово на песок, слово земјено, од глина непечена сочинето. Еден ветер ќе дувне, еден дожд ќе заврне и словото го нема, целиот твој живот и сите собитија негови опишани на песокот - во прав ќе се престорат. Зарем ги знае некој имињата на гугутките скончани, на гулабите на кои им згаснал летот во крилјата, па дури и на орлите безимени, на кои им се восхитуваме како на подвизници кон небото устремени? Животот на управителите, властољупците, логотетите и мудреците, и покрај нивните подвизи и големи дела сепак не е ништо друго освен слово на дрво кедрово. Еден оган - и од него ништо нема, како никогаш да не постоел. Дури и животот на големите цареви, на камен-книга што се забележува, ништо не значи. Отец Константин Кирил Филозофот, подоцна, кога станав асикрит негов, ми расправаше за некој стар цар кој сакал да остави знак на вечност за себе, и кој заповедал од камен да се направи кип подобен на телото негово и на кипот со букви камени, врежан натпис да се сочини, со името негово. Кипот крај море да се постави, за вечни векови. И многу векови откако од телото на царот немало веќе ни прав, кипот со името на царот еднакво си стоел. И многу векови потоа стоел. Но ветрот и брановите удирале во него подолго одошто трае времето мерено во векови, и тие мерени во години, и овие во денови и часови. Оти само мигот, а не големото време ја носи промената, макар таа неосетна била за нашите слаби сетила. Та така денес, откако никој веќе не помни ништо за родот на тој цар, каменот е сосема излижан и претворен во наказа божја: мало џуџе, без очи, со кратки раце и нозе. Ете тоа останало од големиот и славен цар. И наказата таа е без име. Поарно што е без име, оти Бог е милосрден дури и кон властољубивите, па им го брише името откако идолите ќе им се престорат во накази. Бог не ги накажува накажаните од себе.
      Времето е наш најголем непријател: како што главно качество на водата е да биде мека, а на каменот да биде цврст, така и суетата наша е цврста како камен, а времето Божје и Словото негово меко како вода, и сè така еднакво удира Словото Божје и времето Божје во каменот, додека не го пробие. И додека не ја разбие суетата камена, со сила помека од нејзината, цврста. Така Бог нè учи: мекото е потврдо од тврдото, и слабото е посилно од силното, ако верба се има во Него, Спасителот и Отецот негов, Седржителот.
      Зошто го пишувам ова, јас, кој сето тоа го знам, но душата слаба ми е за да поверувам?
      Затоа што голем грев на душа носам, и не знам колку треба да трае времето (оти и тоа има и почеток и средина и крај) за да се искупи мојот грев; колку долго вода мека, молитва скрбна е нужно да чинам, за да го пробијам каменот на мојот грев што ми ја притиска душата, ја меле како зрно пченично, и сè така удолу ја влече, кон пространства подземни и мрачни?!
      Јас учествував во лошо дело. Јас, можам да кажам, само помагав лошо дело што отец Стефан го смисли и сочини. Но, грев е тоа поголем: оној што го знае Светото Писмо а не постапува според него е поголем грешник од оној кој не го знае и затоа и не постапува по него. А јас учествував. Во спалувањето на клада на Слово. Слово, Син божји!
      На отец Стефан, по понижувањата што му ги нанесе Филозофот (право слово да сочинам - му ги нанесе неговата лажовна душа, љубовта кон чест и првостарешинство, властољубие грозно кое не избира дали право или лажовно ќе слови!), само една мисла во главата му престојуваше: да ја здроби, да ја уништи, да ја спали, прав и пепел да ја стори штичката што говори, дрвото што глаголи вистина, а кое Филозофот како главен доказ го покажа, како печат божји дека видението на отец Стефан со новите букви било лажно, заблуда на неговата грешна и кон лага насочена душа, душа под управителство на гревот, славољубието и властољубието. 
      И сè се случи таа ноќ, со месечина полна колку што беше полна и душата на Писмородецот, Лествичник тогашен, со злоба и суета. Откако го донесов пајакот, во ковчеже со капак издупчен, како небото издупчено што е со ѕвезди, го посетив отец Стефан во одајата негова. Беше болен, немоќен беше, блед, како молец што ги изел јаслите свои, ткаенината во која се родил (пајакот никогаш, макар и најгладен бил, не јаде од мрежата своја, од делото на утробата своја); таа ноќ, кога му го покажав пајакот грозен во ковчежето, сила незнајна, сила ѓаволска го крена на нозе, и тој со мене појде, кон гревот негов, мене што ми се пиша во книгата на вересиите божји. Оти јас го купив пајакот (макар и со златници туѓи), јас го донесов од пазарот во Дамаск, го донесов и го внесов во Визант, во царството за кое царот велеше дека рај на земјата е, а сите знаевме дека рај само на небесата има; со мене, значи појде, блед, неутешен, модар под очите и ноктите; појде и слегуваше Лествичникот, што по лествици небесни требаше да се качува. Појде и одеше со мене, додека не дојдовме таму каде што завршуваат патиштата на грешните, во подземје гробно, пред одајата западна, кобна. А кога стигнавме таму, со колена трештени од страв, со колена што штракаа, пред клучалницата грозна од одајата со умножението на отровниот запис, тој рече: „Отвори го ковчежето и пушти го сподобието отровно во одајата отровна". И јас дури тогаш сфатив, видов, узнав: пајакот бил чувар. Оти рече Лествичникот: „Нека влезе сега тоа копиле ѓаолско, нека чини чтение на уката што мојот отец, таткото мој во гроб го фрли". И јас го принесов ковчежето кон клучалницата раширена, зјапната, црна; и го пуштив сподобието грозно, и тоа, како да се бевме договориле, зачекори право кон светлината што биеше од клучалницата, и цело се вовре низ неа, и влезе. Внатре, во тајната.
      Никогаш, о, блажени и бедни духом, не сум чул таков грозен кикот. Се смееше ли тоа сподобието влакнесто, грозно, што влезе во одајата низ клучалницата, или се смееше Писмородецот што до Лествичник падна во милоста царска, јас и ден-денес не знам. Но знам дека Писмородецот беше, за прв пат во животот среќен и дека не ме биеше. Лицето негово испостено се озари со чуден сјај, и тој дури ме бакна во образот. И јас знаев: тупаницата негова што везден ме биеше е неговиот бакнеж; оти во страста на владеењето со други, биењето лесно поминува во љубов, ако иста цел имаат оној што бие и биениот; знаев дека меѓу мене и него некоја ина врска постои, врска на блискост неоткриена. Оти оној кој бие, љуби само кога биениот е во негова цел впрегнат. 
      Така и би.
      Таа ноќ, откако го пуштивме сподобието грозно низ клучалницата на тајната на записот ин, јас, по указание и желба на отец Стефан ја украдов штичката што говори, од одајата на пречесниот Филозоф, кој во тоа време беше на молитва света. Сите дванаесетмина, името да им го споменам, да не им се изгуби, времето да не ги заборави во себе, да ги сочува во утробата своја: Стефан Писмородецот, Пелазгиј Асикрит, Марко Посник, Маргарит Духовник, Филарет Херсонецот, Јулијан Граматик, Матеј Богослов, Теофилакт Златоустиот, Августин Блажениот, Кирил Богомолец, Григориј Богумил и јас, Иларион Сказник а Мозаичник, појдовме тајно, како ноќни разбојници кон шумата, бедни, убедени дека ќе избегаме од очите на Оној кој гледа и слуша сè. И запаливме оган невиден, клада голема, до небо: и кога виде отец Стефан Лествичник дека огнот е добар, рече: добар е огнот и време е да се фрли нечестивиот во него. И така и би.
      О, небеса, о светци, о ангели и архангели, серафими и херувими: какво чудо пред нас се отвори! Наместо огнот да го голтне дрвото, дрвото го проголта огнот и остана на сред клада, како со вода, а не со оган да сме го дарувале. И одеднаш, настана црна темница во шумата, и само буквите од словото незнајно на штичката почнаа да светат со светлина сто пати, многу пати посјајна од онаа на огнот наш. Светеа како ѕвезди на штичката, и сите исто видовме, и доказ дека тоа чудо се зби е тоа што исто видовме, сите дванаесет души. И кога засветеа како сјајни ѕвезди, глас силен, како од небото да доаѓа, рече: „О, бедни! Демонот, духот зол во вас влезен е: зарем со оган ќе го уништите Синот Божји? Зарем верата не си ја знаете? До почетокот на времето, Словото беше во Бога; во почетокот на времето Словото го создаде светот, среде времето, Словото се оваплоти заради спасението ваше, а на крајот од времето - оваплотеното слово, Богочовекот Исус Христос ќе ви суди за делата и неделата ваши и ќе остане, како и до создавањето на светот - вечност. Затоа, да палиш Слово значи да си го спалиш на клада Господа, Отецот свој; да запалиш Слово, значи да го палиш времето, неговиот век; да го палиш Словото значи да се запалиш самиот себеси, оти ти си плод на Отецот и на времето, оти никој не живее надвор од Него како што никој не живее надвор од времето, оти тогаш би бил ништо."
      И потем гласот исчезна, а ние, тресејќи се од силен страв, полегнати на земја, видовме како огнот повторно вивна, како почна да ја голта штичката, како таа почна да чрчори; но одеднаш, слушнавме и гласови многубројни, пискотници и лелекања, како живи луѓе, човечиња мали да се спалени на кладата. Тоа секоја буква од чудното сочинение што го донесе Филозофот лелекаше, врескаше и плачеше, како жив човек да е; и силен мирис на месо печено почна да кади низ воздухот на шумата, и мирис на коски изгорени; чадот и мирисот незнабожечки, хула ужасна, мирис на месо човеково печено дур до небо се креваше; и одеднаш, сите дванаесетмина видовме глетка ужасна, страшна: тврдите слова на едно место во огнот се збраа, па се распоредија во костур човечки, и станаа коски; а меките гласови во месо се престорија и во огнот од сите букви се сотвори човек што гори; косата му гореше, телото му гореше, коските и месото му гореа, и тој врескаше, лелекаше, и се обидуваше да излезе од пламената стихија. Веќе следниот миг јуреше кон нас тоа пламено чудовиште, наказа несреќна, вриштеше и јуреше и тоа право кон Стефан Писмоносецот, Лествичник сега што се викаше, и пиштеше: „Синко, сине мој, зошто на огнот ме предаде?!", а ние сите во огненото тело го созерцавме отец Мида, покоен од онаа вечер кога јазик, писмо се сторил, душата нека му почива во мир и спокој, кога телото негово, по сочинетиот препис во слова се претвори: од коските тврди букви, од месото - меки и звучни. Огненото тело протрча крај нас, мина низ телото на отец Стефан како низ ништо да минува и одлета кон небесата, над шумата, над ридот.
      Така беше, оти не беше поинаку, смерни и бедни. 
      А отец Стефан легна и треска силна го налегна, па се поболе, така што јас имав време да сфатам: Лествичникот таа вечер, во злобата своја отецот свој го запали; оти Отецот секогаш во разни сподобија се јавува, но еден е таткото твој, како што е еден и братот, и треба да си ги чуваш, како икона најпречиста.
     9.
      
      
      Таа вечер не можев да заспијам: се молев со молитва толку усрдна и чиста, го молев Бога да ме врати од кривиот пат, да ме земе со себе, да не ме остава во рацете на обични разбојници друмски, единаесет, со мене дванаесет асикрити, граматици, духовници, богослови и богумили, и учени луѓе, свети отци, а арамии. Молитвата е чаша, рака пружена кон Бога за малку благодат; мојата чаша и таа вечер остана празна, оти Господ не ја наполни со ништо освен со жолч, и небесно питие благодат што се вика не ми даде; како гламна прегорена згасна мојата молитва, душата ми остина наместо да се стопли, и јас решив: да одам, сè да му раскажам на Филозофот, да се покајам пред него и од него прошка да барам, кога Господ не ми ја дава. 
      Тргнав низ коридорот, во најцрн мрак, јас мрава црна во црна ноќ на мрамор црн, одев низ дворот, кон скрипториумот, каде отец Кирил Филозофот остануваше до доцна во ноќта запишувајќи сочиненија некакви во кои ги прославуваше чудесата и подвизите на божјите луѓе. Одев, влегов во скрипториумот и речиси ќе снеможев кога видов: на масата за препишување, точно крај неговата лева рака, стоеше негибната, ниту начадена дури - штичката што говори, а што пред малку ја спаливме ние, безумните браќа и ближни негови. Тој стоеше над неа, гледаше во мене и се смешкаше, и јас видов дека во раката држи калем од небесна лач, калем каков што дотогаш не бев видел; се смешкаше благо, благоутробно, понизно, молежливо, благодарно, со чиста љубов и милост кон мене, и јас гледав во тоа негово лице кое сега личеше на јасно сонце, гледав во тие негови очи кои сега зрачеа со жар тивка, благородна, жар што долго и бавно ги грее душите на ближните, жар непакосна, нужна за живот, како сонцето што дава топлина, како мудроста блага, а не како пламенот на суетата, слама пламната, оти сонцето дава живот затоа што не пали и гори, туку загрева и стоплува. Гледаше и на крајот рече: „Каква нужда те натера, синко, во оваа доба да не спиеш со сон мирен, туку кај мене да дојдеш?"
      Паднав на коленици пред него и реков: „Оче блажен, Филозофе златоуст; колената ми се слаби не од пост, туку од грев, чија причина беа властољубието и гордоста на отец Стефан Писмородецот; во друштво на единаесет, со мене дванаесет арамии ноќни, на разбојници друмски скриени под светата риза се најдов, не по своја волја и јас,  оти душата слаба ми била за подвизи небесни, а силна за падови; само затоа што полесно е удолу да одиш а потешко да се искачуваш кон височините Негови, јас паднав; паднав во бездна..."
      Тој ме гледаше како ништо да не разбира од она што го говорам, а јас почнав да плачам, да липам пред неговите нозе. Не можев да сопрам: при ниедна молитва, во часови бестелесни и бесчулни кога сум го призивал Бога мојата душа не се вжарила толку како во тој миг; во тој миг, додека плачев пред неговите нозе, јас бев посилен од сите искушенија и ми се чинеше дека ниеден демон не ми може ништо; душата моја зовре, како котел со вода од љубов кон тој човек пред мене (беше ли тоа, о бедни, и љубов кон Бога?), а како што е знајно на сите, во котел што врие мува не паѓа; така ниту еден порок во тој миг не можеше да ме нападне. Таа молитва за мене беше густ облак што час заштитува од злите и жестоки мисли, а час ги оросува и ги освежува со потоци солзи оние кои во молитвата се подвигуваат.
      Тој клекна, ја позеде мојата глава со своите раце (цел живот, до судниот ден ќе ја помнам топлината на неговите слаби, бледи раце; тивка жар, топлина што кај ниедно друго суштество земно не сум ја почувствувал; топлина бавна, речиси непроменлива и затоа - вечна, како кај птица), ми го зеде лицето меѓу своите дланки и рече: „За какво собитие говориш, дете мое? Отец Стефан Писмородецот е смерен христијанин, отец пречесен, како сите дванаесет што сте на дворецот; и ништо друго освен видение лажно, во момент на слабост, не може да му се префрли; но тоа со сите нас е така. Затоа, не попусто се вели: никогаш, ниту миг еден не пуштај ја душата своја на одмор и на ленивост, оти нечестивиот не спие, ни дење ни ноќе. Еден миг може праведниот човек да го преобрати во грешник. Адам падна и согреши; Соломон го заборави Бога; Св. Апостол Петар се откажа од Христа. Кога од слаб ветер, дете мое, паѓаат такви кедри на Ливанската гора, можат ли во таков случај да опстанат трски слаби, како што сме ние?"
      Јас гледав занемено во него и не можев да сфатам: дали не знае што се обидовме? И како е можно шичката да стои негибната на масата за препишување? Тој го улови мојот поглед и рече: „Сакаш да ја видиш?" Потем ја позеде и ми ја даде чудната штичка што говори. Ја позедов, рацете ми трепереа, и видов: тоа беше сосема истата штичка што пред зајдисонце ја запаливме во шумата, ние дванаесетмина бедни. Му ја подадов назад, оти мачно ми беше на душата, и тој ја зеде; погледнав во своите раце и видов дека се извалкани од јаглен и саѓи; срам безмерна ме обзеде, и јас гледав тој да не види, па рацете незабележано ги истрив од црната риза, додека тој вљубено ја вртеше штичката во своите раце и гледаше во непознатите редови со ино писмо. Кога ја врати назад на масата, забележав дека на неговите раце немаше ниту саѓи, ниту траги од јаглен.
      „Се исплашив синко, за штичкава", рече одеднаш. „Јас секоја вечер го препишувам словото што е запишано на неа, и секојпат поинаку изгледа словото што го препишувам, со нови значења, и смисла нова добива. Таа работа нема крај, и трае, еве десет лета божји веќе, откако ми ја даде оној кого го исцелив; кога вечерва ја побарав во одајата, штичката не беше таму. Сломен и блед истрчав во скрипториумот, и видов дека ме чека на масата; сум ја заборавил, посекако вчера, оти работев до доцна."
      И потем седна и рече: „Некаква потреба те донесе да ми се исповедаш, но јас не знам со каков разлог; можеби си престрог кон себе, иако уката на трите срца нè учи: ние треба три срца да имаме; за Бога едно, срце чисто; за ближните срце милозливо и за себе, срце остро и строго. Ти таа ука, гледам строго ја практикуваш, оти пред Бога си чист, кон мене милозлив, а кон себе престрог, штом така се каеш во молитва чиста и врела. Но не биди престрог кон себеси: душата наша променлива е и на железо личи, кое ако остане без грижа, го напаѓа рѓа и го нагризува; но ако се загрее во оган, од рѓата се чисти, и додека во огнот престојува на оган личи, така што никој не смее да ја гибне, оти огнено е железото на душата. Таква беше и душата твоја пред миг или два, додека клечеше пред мене и се исповедаше за зло дело што не си го сочинил, ниту пак помислил. Едноставно, демонот те ставил на искушение, и ти го преброде, оти рѓата од твојата душа спадна како корка од лепрозен исцелен од Бога."
      Така рече, и потем се зафати повторно со препишување на записот. Гледав во неговиот светлозрачен калем и не знаев што да кажам. Тој потем виде дека не си одам, го остави калемот и рече: „Ќе ти ја раскажам историјата за штичката што говори истории верни".
      О, светци! Каков мед потече од устата негова кога почна да раскажува; јас слово такво не само што не можам да сочинам, туку не можам ниту да го преповторам, а камоли да го повторам, иако ушите мои го слушнаа и душата ми се насладуваше од реченото. 
      Ми говореше дека кога го исцелил болниот од Кападокија, и кога овој му ја дал штичката како подарок, првпат узнал дека постои и писмо на дрво. Знаел дека има камен што зборува, кожа од јагне (неродено, од мајчина утроба извадено) што зборува, глина што зборува, но не знаел дека има и дрво што глаголи (како сега помнам, и тоа ме здоболе, о, бедни: рече дека само водата не зборува и дека животот на бедните, гордите, славољубивите и честољубивите е книга на вода). Родот на тој човек, кој си живеел среќно, попаднал во ропство на некој друг род; победничкиот цар, прво што направил, заповедал да се соберат сите штички што зборуваат и на клада да се запалат. На тие штички, тој род си ги запишувал родословијата, своите песни, приказни и слова за собитија вистинити и чудесни, истории за видни мажи, за подвизници, за големи настани на лицето на земјата и на небото: појава на опашести ѕвезди, големи потопи и поместувања на земјата, големи жетви и суши и уште многу важни собитија за еден род. „Од денес, вашиот род нема време минато; а бидејќи времето минато престојува во словата и буквите, како што сите родени и потем умрени престојуваат во своите гробови, и во нив трајно живеат, сите слова мораат да се спалат на клада!", рекол царот на родот што ги поробил; и ги запалил штичките. Тајно биле сочувани само дваесетина такви штички, од кои едната била токму во домот на отецот на чудниот дојденец од Кападокија. Филозофот се заинтересирал за она што било запишано на штичката и го замолил Кападокиецот да прочита; тој пак, целосно ослепен од болеста, со прстот одел од знак до знак и раскажал неверојатна повест за некаков бог што слегол од небото на лицето од земјата и сотворил сè што постои. Но, Филозофот решил да провери дали старецот говори вистина: преку ноќ, на една празна штичка со сосема други букви ја запишал истата историја, онака како што ја чул од Кападокиецот. Кога утрината му ја подал новата штичка, со наши, а не со негови букви сочинета, тој со прстот сè така еднакво минувал и од збор до збор ја повторувал истата приказна од минатата ноќ: богот слегол од небото на земјата и сотворил сè што постои денес на лицето од земјата. Отец Кирил се посомневал дека слепецот од Кападокија е измамник, и дека знае само една и иста приказна која ја кажува секогаш, без разлика какво слово и со какво писмо е забележано на штичката. Кога Филозофот го прашал слепиот од каде знае што е напишано на штичката, кога тоа што е напишано сочинето е со букви за него незнајни и неразбирливи, овој му одговорил: „И кога допирам запис од писмо непознато, јас знам какво собитие е запишано; така, кога ми ја даде штичката со твоите букви, јас видов дека за мене тие знаци се непознати; но сепак разбрав за какво собитие говори записот. Знаев дека е тоа истото собитие што ти го слушна од мене, вчера, иако си го запишал со букви за мене ини." „Но, како можеше да узнаеш?", го прашал Филозофот. Стариот слепец од Кападокија му одговорил: „Тешко на оној кој знае да чита само затоа што претходно ги изучил сите букви и знаци на јазикот од кој чита; блазе си му на оној кој знае да чита и без претходно да го знае значењето на знаците; само тој вистински чита. Оти секоја буква, непозната дури, има своја топлина, поинаква од топлината на другите букви, како секое нешто на лицето од земјата што има топлина и боја своја. Водата зарем нема своја топлина, и зарем не е постудена од огнот, кој е жежок? А воздухот зарем не е на средето од овие две? Та така и јас, кога со прстот проаѓам по букви непознати, ја чувствувам нивната топлина и светлината нивна ја гледам, оти секоја топлина има и своја боја, и знам дали записот говори за студено или за топло, за мрачно или за светло, за арно или за зло. Така го прочитав првпат и записот за богот што слегол од небото и сотворил сè на земјава, иако никогаш не сум знаел ниту една буква од тоа писмо на штичката што говори. Дај ми собитие што говори за лоши дела, и јас веднаш, под дланката ќе сетам темни букви, гласови темни, пискотници, студени слова од кои кожата се ежи; дај ми слово божествено и богоугодно, за големи подвизи што зборува, и јас веднаш под раката чувствувам гласови светли, букви топлокрвни, оган во писмото чувствувам, како кога љубениот на саканата писмо и пишува. А кога ти ми ја даде утринава штичката со буквите на јазикот твој, видов дека од буква до буква, топлината и светлината на секој знак се совпаѓа со записот од мојата штичка; еднакво собитие запишано беше и ваму и таму."
      Кажуваше Филозофот собитија чудесни уште многу, а јас го слушав со уста подзината, со очи ококорени, со душа возљубена по ука; кажуваше дека од стариот Кападокиец научил дека буквите имаат топлина своја, дека во нив е вдахнат Светиот Дух, и дека буквите не се помалку живи одошто сме живи ние, животните или билките; говореше дека таа топлина и самиот веќе може да ја почувствува, иако не толку јасно како слепецот од Кападокија; говореше дека огнот е праизвор на писмото, како што сонцето е извор на денот, исток негов; говореше дека огнот е и утока на писмото, крај негов, оти секое писмо во оган се претвора; книгите горат затоа што во нив има букви, и топлина огромна; оти не можеш да запалиш нешто во што топлина веќе нема, како што е тоа со каменот или водата; затоа е потешко да запалиш камен одошто дрво и хартија; но и каменот, велеше може да согори ако на него се забележи писмо топло, и доказ за тоа се ѕвездите опашести; говореше дека сè на овој свет е писмо, дека целиот свет е книга; и секој човек е Слово, и жената дури; говореше чудесни нешта а јас го слушав и толку се занесов што не забележав кога вратата се отвори и влезе отец Стефан Писмородецот, Лествичник сега што се викаше, клучар на семинаријата и скрипториумот. Тој застана зад Филозофот и слушаше што говори. Во еден миг Филозофот го улови мојот поглед зад него и сфати дека некој стои одзади. Но продолжи да говори, сè така еднакво, како ништо да не се случило.
      Како сега памтам, како овде да е гласот негов. Ја кажа во тој миг најчудната ука што некогаш сум ја слушнал од уста човечка; како Бог да говореше од него, како Вистина Божја да ни се објави мене и на Стефан Лествичникот. А рече вака, оти не рече поинаку, од збор до збор, од буква до буква пресочинето: „Јазиците на сите родови различни се, и со зборови неподобни се служат тие за исти нешта. Зборот за вода во секој јазик различен е; зборот за леб подеднакво; така и сите зборови други, за сите нешта, од инакви гласови сочинети се во јазици инакви. Но сите јазици од исти гласови сочинети се, и нема јазик кој од друг јазик се разликува за повеќе од дузина гласови, но нема јазик кој од други јазици се разликува само за дузина зборови. Според тоа, кој дел од јазикот поважен е: зборот или гласот?" „Гласот", изустив, како од устата моја двајца да говорат и да се согласуваат со Филозофот: јас и отец Стефан. „Ете гледаш, чедо мое, зошто пречесен отец Стефан не можел да го реши записот од прстенот на логотетот, иако во ука мошне вешт е и надарен: затоа што за него словата сочинети се од зборови, а за мене од гласови. Зборот е поголем од гласот, оти од гласови е сочинет; а за да се разбере нешто, треба да се разбие на најситно. Зарем можеш да ми кажеш што е тоа грозд, ако не знаеш што е тоа зрно? Светот овој така е сочинет: помалото да влегува во поголемото и поголемото секогаш да е сочинето од помало, подробно; ако го знаеш подробното, ќе го знаеш и поголемото. Не можеш да го знаеш значењето на зборот, ако не ги знаеш гласовите, буквите од кои се состои." „Но", реков јас, повторно како во устата моја да беше всаден јазикот на Стефана Лествичник, „гласовите немаат значење. И ако реченицата може да се разбере само ако се знае значењето на зборовите што ја сочиниле, тоа за зборот не важи; оти какво е значењето на секој глас одделно во зборот?" Филозофот гледаше во мене и рече: „Затоа и ти го раскажав собитието со слепиот од Кападокија; секој глас си има свое значење, само што ние тие значења сме ги заборавиле. Во дамнини не сме говореле со зборови, туку само со гласови, и сме се разбирале поарно одошто сега, кога устите ни се полни со зборови најразлични и многубројни; затоа и сите родови на светот заедно биле, како еден, оти од сите грла човечки на светот исти гласови излегуваат, четириесет на број, колку што има и маченици; но кога Господ Бог се налутил и ја урнал кулата на грешниот град, Вавилон, луѓето почнале со тие гласови да сочинуваат зборови различни и да не се разбираат. Од едногласие сочиниле многузборство, и почнале зла и несреќи на лицето на Земјата. Ласкања, навреди, лицемерие, лукавства: сето тоа се чеда на зборот, а не на гласовите, оче Иларион." 
      Тука душата на самовозљубен Стефан Лествичник, името што си го смени поради лажно видение, не издржа и од темнината, со свеќа в рака се јави: „Ако е така како што глаголиш, Филозофе, тогаш кажи ми какво е значењето на гласот м, да речеме? Или на т, или на к, или на а?"
      Филозофот се заврте кон Стефана Лествичник, кој одејќи по скалилата на властољубието и гордоста мислеше дека по скалилата на знаењето и Вистината се искачува, се поклони, се прекрсти, го поздрави со „Мир со тебе, оче Стефане" и рече:
      „Утре ќе ви ја откријам, пред логотетот, тајната на значењето на секој глас одделно."
      И потем се сврте, ја зеде штичката од масата, дувна во својата свеќа на масата за препишување и ме остави мене само со светилото што отец Стефан го држеше во своја рака. Ми се стори дека во темница останав јас, мрава црна, на црн мрамор, во најцрната ноќ, оти свеќата на отец Стефан Лествичникот светеше со светлина студена, како светилото ноќно на небото: светеше само толку колку да се каже оти не сме слепи, како окото негово помрачено од бело перде. 
     10.
      
      
      Истата таа вечер, Лествичникот ме кореше и биеше во одајата негова, затоа што во друштво со Филозофот ме затекнал. И беше убеден дека со магија некаква црна, со ѓаволска помош, јас сум ја вратил штичката на масата од скрипториумот на која слова сочинуваше Филозофот. „Кажувај", велеше, „кажувај во каква тајна врска сте вие двајцата со нечестивиот!" Јас му велев дека не знам по патишта какви и незнајни штичката сама се беше вратила во скрипториумот; но тој не сакаше да чуе, па и натаму ме биеше. И во еден миг, наведнувајќи се над мене (јас згрчен бев на подот, како пајак во мрежа), за да ме удри со тупаница по грбот, од под ризата му испадна клуч златен и токму пред мојот нос, на подот падна. И на клучот златен ги видов истите букви, иницијали, како и на клучевите на тезгата на чудниот трговец Амореец, на пазарот во Дамаск!
      Јас видов; тој виде дека јас видов. Се наведна, го зеде клучот, и за првпат во животот рече нешто што никогаш не имал кажано: оправдание. Рече: „Јас клучар сум сега на семинаријата, и никакво чудо не е кај клучар клуч да најдеш".
      А мене ми беше сосема јасно: таков клуч од семинаријата јас до тогаш немав видено. И знаев дека нешто зад клучалницата на душата на Лествичникот скриено и тајно има. Но, за тоа подоцна, бедни и блажени духом, оти времето уште не е дојдено.
      Другиот ден, во одајата на логотетот се беше собрал целиот старешински совет. Бевме повикани откако Стефан Лествичник, кој во очите на логотетот, по она лажно видение допрва требаше да се искачува по скалилата на славата и почеста, му беше раскажал на управникот дека отец Кирил фрла хула бесчесна врз зборовите и се свртува кон гласовите како кон идоли; а во Писмото се вели дека идолите и нивните кипови се празни и шупливи, без значење сосем. Му беше раскажал дека Филозофот ја сквернави најстарата вистина од светите книги: Словото, кое беше во Бога, и со кое Седржителот го создаде светот. Му беше изнакажал сè и сешто, клечејќи пред неговиот престол, плачејќи со солзи лицемерни, телесни, солзи од окото, а не од душата, преправајќи се дека е загрижен за бесчестието со кое им се дава предност на гласовите пред зборовите. Знам како плачеше и знам какво слово му изглаголи на логотетот, и знам дека логотетот се намурти и се вцрви, оти душата слаба му беше на ум и лесно беше да го убедиш, разубедиш и преубедиш, само ако малку сладок отров на лукавство, лицемерие и ласкање ставиш во устата од која излегуваат зборовите; знам каков отровен мед му кажа на логотетот, какво слово му испеа во негова чест и како лажно се згрози од она што го проповедаше Филозофот во скрипториумот. Знам оти видов, а видов оти бев таму, скриен зад вратата од одајата на логотетот. Еве што му рече на логотетот бедниот Лествичник:
      „Пресветол господару; кога ме казни за видението лажно и кога ме унижи одземајќи ми го името почесно, во душата ниту грам гнев не почувствував, оти господарот секогаш најдобро знае што е добро за неговиот слуга; како што Бог, испраќајќи ни и несреќи, го прави тоа затоа што знае што е добро за нас, и не ни дава никогаш да се препуштиме не духовна мрзливост и самодоволство, така и ти, пресветол, ми испрати казна што само подобар може да ме стори. Како таткото што знае дека за детето негово поарно е да не се игра со оган и со нешта неподобни за неговата возраст, иако детето мисли дека родителот лошо му мисли, па затоа не му дозволува игра со тие нешта; но добрината на тие забрани дури подоцна душата слаба детска ќе ја разбере и појми. Како што семињата имаат потреба дожд да ги оросува, така и нам солзите ни се нужни. Како што е потребно земјата да се ора и копа, така и за душата, наместо рало потребни се искушенија и жалост, за да не почнат треви зли да растат на неа. И јас благодарен сум ти бескрајно за тоа што ти ме казни и ме направи подобар одошто бев. Јас нема, пречесен, да те убедувам дека видението - собитие стварно беше, оти нема да ми веруваш, но душата моја сè повеќе смета дека тоа нечестивиот ми испрати ангел лажен, црн, на бело престорен, и дека тоа го стори и како знак на опомена и до тебе, и до царството наше; сè почесто си мислам дека тој ангел нечестив предупреда беше, пророштво дека на дворецот твој допрва ангел таков со букви лажни и ука согрешена сосем - ќе дојде. И дојде, тој, но очите твои не го препознаа како ангел црн, туку како бел, како што очите мои не го созерцаа нечестивиот во видението што ми одзеде чест, име и почест. Но ако; оти, ако им ги одземеш имињата на нештата, со тоа не го поништуваш качеството нивно главно: речи дека од денес огнот не се вика оган, туку камен, но тој сепак нема да престане да топли. И немам намера да те убедувам во тоа; ти допрва ќе се увериш, кога ќе чуеш што изрече Филозофот вчера во скрипториумот, и каква хула бесчесна фрли врз Господ Бог Седржителот, со кој устата му е преполна, како и кај секој лукав, лицемерен и притворен!"
      Ете таква мамка, јадица фрли Стефан Лествичникот пред логотетот, а оној што мамка фрла, тој лови, оти нужен му е плен; оти допрва угоре требаше да се искачува, оти беше паднал, а оној што еднаш бил високо и потем паднал, зборови и дела не избира за да се поврати на положението минато. Како росата што паѓа од небото, па потем да се испари мора ако сака повторно да се крене на небесата, во облаците, и тој мораше така да прави: од вода да се престори во друго нешто, во качество инакво, во пареа; да се промени себеси, да стане друго нешто и друг некој, за да се извиши повторно. И така и би: стана пареа, дух невидлив и отровен стана душата негова; така рече и чекаше да види на мамката што ќе се фати, ќе се улови. Не чекаше многу, оти логотетот не беше навикнал да му се поставуваат мамки, туку тој, бидејќи владетел, обично ги поставуваше за други. И рече:
      „Кажувај, Стефане Лествичник. Јас хули бесчесни врз Бога не сакам околу мојот престол да се глаголат."
      „Нели Господ од збор го создаде светот, пречесен? Нели зборот беше во Господа, и Господ во зборот?"
      „Верно глаголиш", рече логотетот.
      „Филозофот вчера рече дека гласовите поважни се од зборот, и дека Господ од гласови, а не од зборови цели ги сотворил небото, земјата, светилата небесни, луѓето, билките и животните. А ако е така, ако гласовите поважни од зборот се, зошто ти ми го одзеде името, а не само некој глас од името мое, пречесен господару? Мислам дека Филозофот шега се бие и со тебе, и со казната твоја. И ако така е, ако помалото од кое се состои поголемото поважно е, тогаш не е ли поважен еден крак на крстот од целиот крст Господов? Не е поважна ли една обична тула од целиот храм божји, оти храмот од тули е сочинет? И не е ли поважен прстенот твој од тебе, или престолот на кој седиш од твојата благородна, строга но праведна душа, како што покажа со делото праведно кога ме казни, за мое добро, очите да ми се отворат и да го препознаам нечестивиот кога ми подметнувал видение лажно?"
      Логотетот сосема се смурти; паѓаа неговата душа, неговиот слаб дух пред налетот на зборовите отровни а медени на Лествичникот; немоќен беше владетелот, како мрава пред надојден поток, како сламка на ветер. И му подлегна на словото на Лествичникот, тропна со ногата пред престолот и рече: „Веднаш да се свика советот! И пред мене да се изведе дрзникот! А ти од мене десно да седиш и со него бој во глаголење да фатиш!"
      Ете така беше, благоутробни а бедни, оти не беше поинаку.
      И стоевме сега сите крај логотетот, дванаесетмина мудри, арамии свети; меѓу нас, на својот трон си седеше владетелот, а пред нас стоеше Филозофот. Прв од десно, седнат до логотетот, седеше Лествичникот.
      „Мир со тебе, пречесен", рече Филозофот и се поклони пред логотетот.
      „Какво слово слушам за тебе, Филозофе?", рече логотетот. „Дека хула бесчесна врз зборовите си фрлал и дека за тебе гласовите поважни од зборот се? И дека Господ согрешил што светот од збор го создал, оти требал од гласови да го сочини?"
      „Пречесен", рече Филозофот. „Јас сосем не знам како до тебе стигнала таа вест дека хула врз Бога сум фрлал. Но знам дека отец Стефан таму беше и дека ми се спротивстави; знам дека или јазикот или ушите на отец Стефан неподобни му се за душата негова, чиста и благородна, и дека ова недоразбирање е плод на таа неподобност. Ако ушите добри му се, тогаш јазикот согрешил; ако јазикот согрешил, согрешила и душата негова кога ме клеветел. Но јас верувам дека јазикот му е добар, а ушите слабо слушнале; кога ушите слабо слушаат душата не е виновна. Оти само јазикот ни е видлив дел од душата; тој е нејзиниот телесен дел, а ушите не. Оти со ушите се прима, а со јазикот се дава, како со душата што се дава; ме жалости тоа што отец Стефан посакал со јазикот да земе наместо да даде на ближниот свој".
      Настана тишина гробна, во која само се слушаше како отец Стефан Лествичникот мласкаше со усната, во небрано ставен. Логотетот се поткашла, се помести на престолот и го погледна Лествичникот. Му даде знак со рака и рече: „Двајцата вие, разберете се."
      Лествичникот, како животно пред борба, напнат во душата како во телесното, како мускул затегнат пред да испрати стрела во пленот свој, изглаголи: „Зарем ти, Филозофе, не рече дека порано, во дамнини дамнешни, луѓето со гласови, а не со зборови се разбирале, и поарно уште одошто денес, кога се служат со зборови?" „Реков", рече Филозофот. „Но зарем Господ не го создаде светот од зборови, а не од гласови?", рече Стефан Лествичникот. „Сосема верно". „Па ако гласовите поважни се од зборовите, а ако Господ, создавајќи го светот од зборови, всушност го создал светот од помалку важни нешта, зарем тој не согрешил уште на почетокот? И зарем не живееме во грешно сочинет свет, оти можел да биде уште поарен, а Господ не знаел дека може да биде уште поарен светот? И зарем тоа што го рече ти во скрипториумот не е исто што и: Господ е првиот грешник?" Тука сите лицемерно се прекрстија за да го изгонат нечестивиот што стоеше пред престолот.
      Очите на Лествичникот се вжарија (и блесна пак слепото око, светилото ноќно бело) со жарта на самољубието и славата, оти се чинеше дека оваа парабола како стрела се залета кон пленот, кон немоќното тело на Филозофот, и дека секој момент ќе ја погоди неговата душа и ќе ја разбие како стакло. Сите видовме дека Филозофот е поразен, дека нема веќе што да каже. Но, се излажавме: стрелата се одби од него како најобична сламка фрлена на камена утврда, оти овој прослови:
      „Говориш верно, и расудуваш добро. Но умот и знаењата без верба во Бога се само несреќа; оти што има лошо во тоа ако Господ, знаејќи дека гласовите се посовршени од зборовите, решил светот земен да го сочини од зборови? Та нели светот земен е понесовршен од светот небесен, па еднакво така и од понесовршени нешта треба да биде сочинет? Од совршени нешта се сочинува совршениот свет, Станот Небесен, и гласовите Господ ги чувал за таму. Не попусто се вели дека од Небесното Царство се слуша музика рајска; а музиката од гласови, а не од зборови е сочинета. Затоа Господ Седржителот мудро постапил кога го сочинил несовршениот свет од несовршени делови. Како инаку би не принудил да се искачуваме кон совршеното, ако веќе ни дал совршено? Можеш ли да се искачуваш погоре, ако веќе те ставил некој на врвот од планината? Затоа и се искачуваме од ниско кон високо, а не од високо кон ниско. Ако Господ го сочинел светот од гласови, родот човечки би одел подолу и подолу, а не кон Спасителот."
      Лествичникот повторно мласкаше со долната усна во грозната тишина што настана, оти параболата што ја кажа Филозофот ги плени сите, а особено логотетот. Но Лествичникот брзо се созеде, и како ловец што упорно гони животно затворено во трло, набргу презеде нов напад:
      „Но, добро: ако е така, и ако веќе и самиот велиш дека за овој свет дадени ни се зборовите, тогаш зошто веруваш дека едно исто слово може да се чита двапати: еднаш како сочинето од зборови, а другпат како сочинето од гласови? И зарем тоа не значи дека во секое слово две значења се кријат: едното што е глаголење на зборовите и другото - она што го глаголат гласовите? И дали тоа значи дека ние сите овде, грамотни што сме, а особено логотетот, најграмотен од нас сите, знае да го чита само говорот на зборовите, но не и на гласовите? Оти писмото што го сочинив за логотетот зборовно е, а не гласовно. Зарем не велиш со тоа: ,О грамотни, не знаете колку сте неграмотни, оти само едното значење на секое Слово го разбирате, а другото, тајното, поважното, посовршеното - не?`"
      Изгледаше дека Филозофот повторно е притиснат до некаков агол од кој немаше исход. Но, не беше така, оти рече:
      „Чтението, оче Стефане и пречесни отци, чудесна работа е: при секое чтение на исто Слово, секогаш откриваш нешто ново. И затоа не треба да збунува тоа што отец Стефан, кому душата ленива му е за нови подвизи, и кој секогаш мисли дека со положението што во мигот го има дошол до кајот, сака сè да разбере од едно читање. Тоа нè смирува, оти е догма; човек не сака да живее во немир. Сака сè да си објасни од едно читање, и душата да му се успокои, оти ќе си рече: ,Ете, јас го прочитав тоа слово по десетти пат, и не најдов ниту еден нов збор или буква нова во него, и знам сè, оти словото и по десетти пат при читањето еднакво на себе е.` Но не е така. Иако словото исто, при секое читање сочинето од исти букви и зборови е, тоа секогаш различно глаголи, затоа што значењата на зборовите менливи се. Секогаш постојат повеќе нешта во овој раскошен и прекрасен свет одошто има зборови за тие нешта; затоа понекогаш ист збор употребуваме за две, па и за три нешта, оти невозможно е да сочиниме и да запомниме толку зборови колку што има нешта во Светот Господов. Зарем треба три различни зборови да измислиме за црвеното, жолтото и зеленото јаболко? Та нели сите три ги викаме јаболка, а со зборови други, со служба инаква, бојата им ја кажуваме. Сето тоа значи дека зборовите несигурни се во значењата, и несовршени. Тие личат на тела опседнати со две души. А такво тело, со две или повеќе души, е грешно и несовршено. Ете затоа јас, пречесен, повеќе им верувам на гласовите во словата, и се обидувам нив да ги читам, оти нема глас со две или повеќе души; телото на гласот само една душа има. "
      Лествичникот веќе немаше што да каже; се гледаше тоа по неговата зината уста (Интересно е тоа што Лествичникот почна да зева со устата, како и логотетот, дури откако падна од Писмородец на Лествичник; сакаше ли и со тоа да му се умилкува на логотетот, нему подобен да се прикажува, о бедни и блажени духом?).
      „Но, можеш ли да ни го објасниш значењето на гласовите, за секој глас одделно?!", рече сега веќе сосема заинтересирано логотетот, кој во воздухот насетуваше чудо, миракула Божја.
      И се случи. Миракулата.
      Отец Кирил извади од под ризата трианесет мали листови од книга, и на сите исто беше нацртано: две нешта што првпат ги видеа очите наши, оти не постојат никаде на светот сочинет од Седржителот; како од друг свет да беа дојдени, измислени сосем. Вака изгледаа тие две нешта, за кои не знаевме што се, дали живо или неживо нешто, дали билка, животно или камен:
      
      
      
      
      
      
      
      Ни ги подаде чудните сочиненија, сите тринаесет еднакви, како од еден обид да се нацртани сите, и ни рече: „Гледате ли што има нацртано на книгата?" „Гледаме", рековме. „Дали сите исто гледате?" „Исто", одговоривме. „Што гледате, браќа?", прашуваше Филозофот. „Гледаме нешто што досега не сме виделе: едно нешто остро и рапаво и друго сподобие, меко и мазно. „Ако ве прашам кое од тие две нешта е благо, а кое горчливо, што ќе одговорите", прашуваше Филозофот. „Дека првото е благо, а второто горчливо". „Ако ве прашам кое нешто е добро, а кое е зло и опасно, што ќе одговорите?"", продолжуваше упорно Филозофот. Сите трианесетмина, во еден глас рековме, дури и Стефан Лествичникот: „Првото личи понеопасно, а второто е зло". „Добро", рече Филозофот. „А сега, замислете дека тие две нешта постојат во светот Господов. И замислете дека немаат име, и дека треба да им ставите име. Јас, браќа, измислив две имиња, два збора сочинив, што не постојат во ниеден јазик, кај ниеден род. Едниот збор малума го нареков, а другиот такете. И бидејќи тие зборови ги нема во ниеден јазик и кај ниеден род човечки, и бидејќи немаат значење, тие се само редица од гласови, грозд, клас од букви. Но ако треба со тие две имиња да ги крстите овие две нешта, кое име на кое сподобие ќе му го дадете?"
      Настана мрачна тишина, во која сите размислуваа, гледајќи во сочиненијата пред себе. Одеднаш, логотетот рече: „Ова е лесно". Сите ги кренаа главите, со чудна насмевка на лицата, насмевка која се јавува кога ќе се докаже нешто што долго и неправедно било оспорувано. „Зарем нема доброто, мекото, облото да го именувате со зборот малума, а острото, рапавото, горчливото со такете?" И сите дванесетмина потврдивме со кревање на раката. Само отец Лествичник сè уште гледаше во сочинението, како во најцрна судбина своја да гледа, како во чашата Соломонова полна ѕвезди да гледа пророштво за својата судбина грозна. Конечно, ја крена главата, погледна во логотетот, и откако виде дека овој, со калем на своето сочинение испишал под првото нешто малума, а под второто такете, рече: „И јас мислам како логотетот". „Сите мислиме како логотетот", рече Јулијан Граматикот. Само јас реков: „Сите мислиме како Филозофот", и во тој миг како ровја ме шибна белото око на Стефан Лествичникот, до вчера Писмородец.
      „Ако е така, и ако како една душа пресудивме така, зарем тоа не значи дека гласовите т и к попогодни се за означување на остри, отсечни, рапави и сурови нешта, а м и л за меки нешта? Зарем гласовите од првиот збор, м и л, не нè потсетуваат на мајчина благост, на зборовите мајка или млеко, а т и к, зарем ги нема во зборот за татко, кој е строг? И зарем не рековме со тоа: гласовите способни се да имаат значења ненасетени?"
      Сите гледавме стрештено во филозофот. Очите на Лествичникот засветеа во сјајна злоба, и рече: „Во зборот логотет гласот т двапати се јавува; тоа значи ли дека господарот наш суров е и лош?" Но Филозофот, како само тоа и да го чекаше рече: „Тебе, оче Стефане, душата пак за овој свет ти се готви, како вечно тука да ќе престојува. Оваа ука за значењата на гласовите се однесува само за сподобија кои не постојат на овој, туку на оној свет. Затоа и двете нешта ги нацртав така да не личат на ништо од овој свет; логотетот постои на овој, земниот свет, и гласовите од кои се сочинети имињата за она што постои и што видливо е - немаат значење. Но имаат значење за оној свет, невидлив за нас. Сè што постои сведочи за невидливото, за Господ Бог што не се гледа. А душата твоја, наместо лакома по знаења видливи да биде, нека погледне во невидливото. И нека го чита во словата она што не се гледа, што е меѓу редовите и буквите, а не она што сите го гледаат."
      Потем ги собра тринаесетте сочиненија, се поклони, побара дозвола да замине на молитва во својата келија и нè остави.
     11. 
      
      
      Од тој ден, отец Стефан Лествичник целосно полуде. Дење и ноќе не излегуваше од скрипториумот и нешто бележеше. Се обидуваше да ја побие чудната ука на Филозофот, изнаоѓајќи зборови најразлични, во кои к и т значеа благоутробие: милост, велеше тој, содржи т; и благост содржи т, а тие не се гледаат, ами невидливи се; зарем тоа не е доказ дека уката на Филозофот е грешна?" Но, отец Јулијан Граматикот секогаш му велеше: „Но, и милоста и благоста се нешта од овој, а не од надземниот свет." Така, Лествичникот, по три месеца себеизмачување мораше да заклучи дека зборовите се лажни и дека не им одговараат на нештата што ги означуваат во овој свет, и дека сите зборови од гласови погрешни се сочинети. „Зборовите неподобни им се на нештата што ги означуваат", велеше. Со тоа, се разбира, застана на страната на Филозофот, оти призна дека со гласовите поточно се именуваат нештата, но тоа именување не важи за овој, несовршен свет, за оваа долина на суетата, солзите и плачот, туку за вечното царство небесно, за Станот Господов.
      И одеднаш, тој се измени сосем. Почна да му се додворува на Филозофот, иако овој не сакаше ласкања, оти кажано е: за праведникот нема потешко бреме од ласкава пофалба. Не штедеше Лествичникот добри зборови за Филозофот ни во скрипториумот, ни пред советот на умните, ни пред логотетот. Немаше ден да помине да не го опсипе пред некого Филозофот со зборови умилни, пофални и сјајни. Се гледавме под око со Јулијан Граматикот и насетувавме дека зад тие пофалби се крие притворност, гнев некаков, отров телесен и душевен, жолчка црна, која избра низ устата да излегува како мед. И еден ден, кога логотетот го свика советот по прашање воено, тој на крајот, откако советувањето заврши, побара збор и рече:
      „Пресветол и најмудар логотету; долго време веќе мислам и размислувам дека ќе го навлечеме врз себе гневот Божји ако не постапиме мудро: Бог знак ни испрати со Филозофот, и неговите чудесни дела што ни ги покажа овде кажуваат дека божја волја е него да го примиме како тринаесетти мудрец во советот наш, со тебе вкупно четиринаесетмина да бидеме."
      Сите бевме стрештени од предлогот на Лествичникот; и тогаш некој промрморе: „Фала му и слава му на Господа, што го врати Стефана по правиот пат, и што повторно со делата свои заслужи името да не му биде лажно, туку да му личи, оти се качува по вистинските скалила на подвигот! Оти ако првото име не му прилегаше според делата, ако не беше Писмородец, Лествичник сигурно е!"
      Логотетот со воодушевеност и радост го прифати тоа, и побара од сите нас да се изјасниме за предлогот. Сите рекоа дека предлогот на Лествичникот е добар. И рекоа вака, оти не беше поинаку: Стефан Писмородецот: „Добар е предлогот мој". Пелазгиј Асикрит: „Добар е предлогот Лествичников". Марко Посник: „Арен е предлогот". Маргарит Духовник: „Да, арен е". Филарет Херсонецот: „Богоугоден е предлогот на Лествичникот". Јулијан Граматик: „Да, верно е така". Матеј Богослов: „Ваистина така е". Теофилакт Златоустиот: „Благословен е предлогот од Бога". Августин Блажениот: „Ваистина благословен е". Кирил Богомолец: „Лествичникот добар предлог дава". Григориј Богумил: „Душата моја со вас е". И јас, Иларион Сказник а Мозаичник: „Еднодушен сум". 
      А логотетот тогаш заповеда да се донесат тринаесет книги и тринаесет калеми, за да се озакони и на писмо волјата Божја што проговори низ устата на Стефан Лествичник и низ устите на сите нас, дванаесет на број и логотетот, тринаесетти. Се донесе и кутијата на одлуките, во која секој од нас требаше да спушти по еден лист на кој претходно требаше со калем да се сочини крст, како знак за согласност со приемот. Сите се свртеа со грб, испишаа на листовите што испишаа и потем ги спуштија во кутијата на одлуката.
      Јас и Јулијан Граматик бевме определени да ја отвориме кутијата и да ги изброиме гласовите.
      О, боже, о ангели на небесата, и херувими, и серафими, и архангели: колку притворност отровна, колку усти лицемерни, колку злоба неизмерна! Резултатот беше: од дванаесеттемина, само два гласа доби Филозофот, само два крста на книга сочинети, и единаесет рески кои значеа анатема на предлогот.
      Откако пребројавме, излеговме пред логотетот и советот и рековме: „Одречно е, оти само двајца се согласни, а единаесетмина - не". 
      А логотетот пребледе и се фати за срцето. И сите, освен Лествичникот, погледнаа в земја. Логотетот не можеше да земе воздух од изненадување; личеше како да ќе го удри кап. Побара чаша вода, за да се соземе.
      О, бедни и лицемерни! Кажано е: нема пострашен непријател од лицемерниот пријател, а такви единаесет имаше меѓу нас тринаесетмина вкупно; а само двајца беа искрени пријатели на Филозофот. И ми дојде да викнам, да се побунам, за првпат во животот да се спротивставам на зло, на злоба, на лицемерство, на гадост човечка! Ми дојде да кажам: „Чувај се логотету од овие арамии друмски, светци лажни; и ти Филозофе, чувај се, оти непријателот обично е оној кој завидува јавно, а пријателот лицемерен завидува тајно, и почесен е непријателот од пријателот таков! Оти устите кажаа едно, а рацете напишаа друго кај единаесетмина од нас. И како потем да им верувам на отците свети, кога раката не им говори исто што и устата, а устата не им говори исто што и душата! 
      (И јас подоцна згрешив, и против Филозофот станав, како асикрит негов; но мојот грев не го направи злоба и суета, туку болка и љубов невозвратена, о бедни! Но за тоа, кога времето ќе дојде, оти уште не е дојдено!)
      Потем логотетот се созеде и почна со зборови најгнасни да фрла по сите нас, освен по Лествичникот; рече дека ќе нè распушти, дека ќе нè прогони од царството, дека имињата ќе ни ги одземе, прав и пепел дека ќе нè стори, дека за опашки од единаесет коњи ќе нè врзе и ќе нè влече сè додека трае животот на коњот, дека главите наши на кол ќе ги надене и на ѕидините од градот ќе ги истакне, како бајраци на срамот и лицемерието, на неверноста кон себеси, како пример за тоа што ќе ја снајде устата што говори она што не говори душата, и тоа пред тронот владетелски, царски!
      А јас си мислев: и како доверба да имам во рацете на отците, со кои слова сочинуваат? Како да им верувам на сочиненијата нивни, макар и истории верни се викале тие?! Така ли пишувале и до сега, а јас сум им верувал? Па сказанијата мои, излислици што ги сметаа и што ги исмеваа (Лествичникот особено), поверни слова се од нивните, оти чесни се барем, па и ако говорат за собитие измислено, неслучено, барем во согласие целосно на душата и раката се напишани! Што ли мислеле арамиите духовни кога гласале? Што си мислел секој од нив кога глас чинел? Мислел ли секој од нив дека секој друг потврдно ќе гласа, па неговата анатема на Филозофот ќе остане сама, во малцинство, непрепознаена кај логотетот, дека ќе сокрие дека устата му говори слаткоречива лага, а раката пишува вистина злобна? Мислел ли Посникот дека Граматикот ќе гласа за Филозофот, па штом е така, тој може гневот и злобата своја да ги запише, страсната суета да ја задоволи, гласајќи спротивно; Граматикот мислел ли дека Марагарит Духовникот ќе гласа „за", та затоа нему допуштено му е да биде против Филозофот, а за злобата своја, и мислел ли секој од нив за другиот дека ќе ја сокрие зависта негова, и така единаесет пати? И сите единаесет исто мислеле и сите единаесет - единаесет гревови направиле?
      Логотетот беснееше, пена на устата му се јави, како кај бесен пес; а јас гледав во Лествичникот, единствен кој од зборовите на логотетот поштеден беше, и дури за пример на душа чесна и силна беше истакнат, и гледаше блажено, притворно невино, полн доблест лажна! И сите мислеа дека логотетот и Лествичникот гласале за Филозофот, дека душата своја само тие двајцата му ја дале, милоста благоутробна своја; сите мислеа така, оти предлогот го даде Лествичникот со уста своја и грев беше, хула бесчесна беше дури и да се помисли дека тој не гласал „за", или дека логотетот не гласал „за"; но само јас знаев дека Лествичникот е погано и лажливо куче, со око побелено, оти знам дека и јас гласав за Филозофот, а мојот глас, третиот, го немаше; а го немаше затоа што Лествичник беден беше гласал против Филозофот, еднакво како и другите, и најлицемерен од сите нив излезе, оти устата негова предлог даде што го отфрли душата негова, и оти вистина беше дека само јас и логотетот бевме вистинските пријатели на Филозофот. Така, седеше тој на местото на заслугите незаслужено, на местото мое, мојот глас за свој го зеде, ми ја одзеде душата моја и за своја ја прогласи пред власта, пред тронот; без срам, без ронка совест, седеше и се гордееше. Ме пороби Лествичникот, гласот ми го ограби, и само притворно мирен беше, а јас знаев дека душата му беснее, оти знаеше и тој дека не гласал потврдно, и дека јас сум тој што освен логотетот дал глас за Филозофот, а јас знаев дека допрва ме очекува пекол сулфурен во одајата на Лествичникот, во чистилиштето на душата од сите доблести: укори жестоки, биење до смрт. 
      Но логотетот се смири, и со наредба царска, со указ, самиот реши: и против волјата на единаесетмина бедни и лицемерни од советот царски, сепак определи до него да седат и Филозофот и Лествичникот. Логотетот го праша Лествичникот: „Заслужи, о пречесен и благоутробен, да те прашам: сакаш лево или десно од мене да седиш? Првенство ти давам, да избереш место." А тој притворно рече: „Десно нека седи Филозофот мудар; на свое место секој нека дојде, а за мене, по казната, уште времето не е дојдено за почест". И го освои, го плени сосема логотетот со лажната скромност и смерност своја, и стана мир во семејството наше, но мене претчувства црни ми ја кинеа душата, оти дотогаш не бев видел случај таков: рака што била десна сама да се постави на левата страна од телото. Оти десна рака на левата страна е полоша од лева на свое место: се опаку пофаќа и опаки дејанија чини.
     12.	
      
      
      Набргу и тоа се случи: отец Стефан се поболе од некоја чудна болест, оти сите слова во семинаријата и скрипториумот почна да ги препишува и сочинува одопаку! Пишуваше од десно на лево и ги превртуваше зборовите: Бог стана Гоб (на места го пишуваше и како Гроб, о, бедни и блажени!), сатана стана анатас (на места хула бесчесна чинеше и го пишуваше како Св. Атанас!), а Отец - Цето (на некои места и тоа го испревртуваше во Оцет!). И оцет силен во душата негова престојуваше, оцет со каков го честеа Спасителот на крстот, а тој го честеше Филозофот со него, но тоа никој не го гледаше освен мене; кога ќе му се доближевме, здивот на Лествичникот мирисаше кисело!
      А кога му рековме на логотетот за чудната болест на Стефан Лествичник, думаше три дни и три ноќи и рече: „Пресуров бев во одлуката да му го земам името на Писмородецот. И затоа, нова шанса сега ќе му дадам: кој од нив двајцата ќе ја реши загатката со натписот од одајата источна, тој ќе го заслужи името пресветло - Писмородец."
      Тука започна нашиот крај, скончанието мое духовно.
      И вака би тоа.	
      Кога логотетот реши, о блажени и бедни духом, со помош на благочестивиот и мудар Филозоф, и за слава, чест и почест жедниот Лествичник да ја реши загатката со мистериозниот и стар запис, тој најпрвин го повика Филозофот и му раскажа сè што требаше да се знае за да се пристапи кон решавањето на загатката. Оти се веруваше дека во мигот кога ќе се прочита записот, клетвата ќе престане и царството ќе расцути толку што ќе му нема рамно на лицето на земјата.
      Вие знаете нешто, о бедни, оти јас ви преподадов историја една за чудната источна одаја, но не знаете сè, оти нема знаење што целото ќе го собере Бога, ниту писмо, ниту слово што целосно ќе ни го открие него. Оној кој знае сè не е човек, туку само Бог; затоа, од неумерена глад да дознае сè, Лествичникот го изгуби Бога, а и јас со него, оти не се спротивставив; и затоа ногата наша се сопна на скалилата што водат кон Него, оти мислевме пред да дојде Филозофот дека знаеме сè, а не беше така, оти блажен е оној кој знае дека ништо не знае, и оној кој, напредувајќи во знаењата сфаќа дека колку повеќе знае, сè повеќе непознати нешта го опкружуваат. 
      А тоа уште нешто што се знаеше беше следново, верно кажано, онолку верно колку што може да биде верно словото од моја уста излезено, изглаголено, породено.
      Во источната одаја на нашиот храм, како што веќе ви кажав, се наоѓаше записот за кој се веруваше дека го дава пророштвото за царството за илјада години нанапред во времето и дека записот ја открива причината за проклетсвото фрлено врз царството и најдобрите колена негови, оти болести и поразии нè напаѓаа. Но не ви кажав до сега дека никој, па дури ни книгите со истории древни од библиотеката на Јулијан Граматик не знае и не помни кој и кога ја уредил таа одаја така како што беше уредена; и вие ќе ја видите таа одаја, и устројството нејзино ино, кога ќе дојде времето за тоа. Не се знаеше ни кој, ни кога, ни зошто го донесол записот таен, на книга сочинет, и го оставил токму таму, и каква е смислата на буквите, и каква е смислата на тие дејанија - да се донесе тој запис токму во нашето царство, во нашата пречесна црква, и токму во таа подземна одаја кон истокот на светлината што гледа, и токму да се постави во средината на одајата и на таков начин, каков што допрва ќе се види. 
      Се говореше, но тоа беа само гласини за кои во ниедна книга потврда верна не можеше да се најде, ниту сведоштво изворно, се говореше, велам, дека тој запис е во некаква врска со поетот и царот мудар Јудејски, Соломон, за кого и Писмото Свето говори со слава и почест. Затоа, некои записот го викаа Книга соломонова, но и тоа, како и сè околу овој чуден случај, не беше потврдено како верно. Некои дури велеа дека писмото го сочинил со своја рака самиот Соломон, и дека таа книга ја нашол некој од предците на нашите цареви, и ја донесол тука, од почит кон царот Соломон. Други пак велеа дека најверојатно записот воопшто не е изворен, не е од Соломонова рака сочинет, туку дека е само препис од некој запис, умножение негово, кое го сочинил некој славен предок наш, вешт во уката на умоноженијата. Во врска со ова, се поставуваа и многу други прашања, на пример: ако записот е само умножение, препис на изворникот, колку е верно сочинет тој препис? Тоа Јулијан Граматик убаво го поставуваше: ако запалиш оган, велеше тој, и ако направиш слика на тој оган, а потем направиш и слика на сликата на тој оган - дали и колку сликата второнасликана ќе личи на огнот запален во печката? И зарем нема боите на огнот постепено да гаснат и сликата на огнот да остинува и натаму, колку што се зголемува бројот на умноженијата?" 
       Сè се прикажуваше и се преподаваше, но ништо не се знаеше сигурно.
      Трети пак, ласкавци околу царот и логотетот, луѓе што ползат како гуштери околу тронот пресветол, велеа дека записот е донесен тука затоа што на него стоело дека, ако се сака мир меѓу народите на лицето на земјата, мора тој да се донесе и постави точно во центарот на светот, во центарот на вселената цела. Тие, кои велеа така, тврдеа дека центарот на светот, онаа точка на средното среде на небото цело и на ѕвездите и соѕвездијата, точката што и славен и пречесен Архимед Гркот ја барал, но не ја нашол, паѓала токму во одајата источна на црквата наша. И угодно ѝ беше тврдењето такво на власта, оти устите на ласкавците милозвучни, а ушите на власта милочујни се секогаш, но нишан никаков за тоа дека тоа е точно немаше, ами напротив: сè послаби во умот стануваа поколенијата царски, се послабоумни наследници се раѓаа и родот се расипуваше, од колено во колено. Последното такво собитие се случи со ќерката на логотетот (за ќерката на царот и за нејзината чудна смрт ви преподадов сè верно), која се роди слабоумна сосем, и логотетот само на Писмородецот му го беше доверил воспитанието и стекнувањето со ука нејзино, а овој го прими тоа со голема почест.
      Други пак велеа дека записот со писмо непознато, од непознат род и народ е само умножение од некој друг запис, изворно што бил напишан на Папокот на светот, и дека од тој папок на светот бил препишан и тука пренесен, и дека тоа е причина за несреќите наши. Никој, меѓутоа, не знаеше што е тоа Папокот на светот, и ако постои, каде се наоѓа, но сите тврдеа дека проклетиот натпис првобитно, пред да дојде во проколнатата одаја бил напишан на Папокот на светот, од премудриот цар Јудејски Соломон од кого се изродија сите народи денешни на лицето на земјата. Некои веруваа дека папокот на светот е исто што и центарот на светот, но не знаеја каде да го бараат. Освен тоа, ако папокот на светот е исто што и центарот, средето на светот, дали вистинското среде се наоѓа во тој папок на светот, или во храмот наш црковен? Оти само едно среде е вистинско, и нема ништо на овој свет со две средиња да биде, а да биде - едно.
      О, благочестиви, блажени, слаби духом! Колку знаеме за нашите предци и кон делата нивни како се однесуваме? Па и самиот запис што беше сочинет со непознато писмо, иако во себе ја криеше тајната на предците, а со тоа и нивните пораки и пророштва упатени до нас, беше мртво слово, оти не го разбиравме. Тоа е да имаш а да немаш, да гледаш а да не разбираш, да ораш а да не посееш. Или, помудро и поточно кажано: записот тој беше поле изорано и посеано од нашите предци, а од нас неожнеано и запустено. Оти кажуваше Филозофот еднаш ука чудна и вистинита, собитие поучно за некој мудар човек Хораполон што се викал. Постоел некогаш, во почетокот на времето и самиот почеток на родовите, еден човечки род што живеел на брегот на огромна и плавна река. И родот тој во голема слава се извишил, и со цареви славни останал во вечноста; од таа земја Мојсеј го изведе племето на Израилот. Имале тие луѓе писмо сликовно, и со слики ги претставувале собитијата, и тоа писмо ги воздигнало во слава немерлива на лицето од земјата: безбројни биле војските на нивните цареви, безбројни биле победите на војските нивни, и благодат Бог истурал врз колената на тој народ. Но потем Господ му го свртел грбот на тој народ и сам го оставил под капата небесна, оти се расипале луѓето и си го расипале писмото свое, што Бог им го дал да се разбираат: сликите од писмото нивно сè полошо и побрзо ги пишувале, ги препишувале и умноженија неподобни чинеле, од побуди трговски, и буквите нивни се изобличиле поради брзината, и веќе не наликувале на она што го претставуваат. И видел Господ дека писмото им се расипува, и знаел зошто, оти писмото се расипува кога душите на луѓето се расипуваат; оти само за брза слава и богатства брзостекнати размислуваат, па брзо и мислат, брзо и пишуваат и не наоѓаат сладост во чинењето слова и сочиненија; оти брзината знак на лакомост е, а не на смерност! И само еден човек во тој род останал во милоста на Бога, Хораполон што се викал, и што сосема еднакво како и предците негови буквите и словата ги сочинувал: бавно, мудро и со сласт и наслада духовна при пишувањето. И му рекол Господ нему: остави ги сите други, бедни и лакоми; јас ќе ги истребам од лицето на земјата, и тие нема во светлината моја да одат, а други родови ќе намножам и ќе благословам; но тебе, за да не се заборави уката на прадедовците твои, ќе те поживеам уште многу години, за да го пренесеш значењето на секој знак од писмото мое, што им го подарив, а тие го презреа и го осквернавија. Така рекол Бог и Хораполон секој знак го пишувал и го умножувал по стопати, секојдневно, за да го запомни уште илјада години; а писмото тоа имало знаци илјадници, за секое нешто да може да се изрази, и богат да изгледа светот и душата човечка; и живеел тој човек, Хораполон што се викал уште илјадници години, и ги молел поколенијата што доаѓале да ги научи на значењето на секој знак одделно од писмото Божје, уката да им ја преподаде, да не ја однесе в гроб, оти Сојуз имал со Бога, но тие му се смееле, го биеле старецот и го исмевале, оти пишувале со писмо брзо и непрепознатливо сосем, лесно за учење, но затоа и писмо слабозерцателно, со слаба сила за изразување на душата човечка, писмо што како огледало слабо, помрачено и нечисто, не може да го отслика и познае Бога во себе. И кога минале многу години, Господ го зел Хораполон при себе, во татковината небесна, а родот продолжил со својот богохулен живот и бил целосно истребен од лицето на земјата. Но сета ука нивна, сето знаење кое било стопати поголемо од нашето, сите сочиненија нивни, истории и книги, ние денес не ги разбираме, оти никој не сакал да го ислуша стариот Хораполон. Оти не го познале. И гледаме денес во тие сликички, и ништо не разбираме; гледаме како во клучалници за кои клуч нема, а Хораполон нè молел клучевите да ги земеме од него; гледаме и сега допрва мораме да го отклучуваме она што по божја милост отклучено ни било, врата што отворена била да отвораме. И ги кршиме резињата и клучалниците за кои клуч немаме, и ги отвораме, и добиваме значења со многу грешки, и ништо не знаеме! А и ако знаеме, нема кој да потврди, печатот на вистината Божја да го стави врз нашите отклучувања. И пронаоѓаме допрва лекарства што пронајдени веќе биле; пишуваме закони праведни што напишани веќе биле; бараме лек за смртта што можеби пронајден веќе бил, но ние, заради лакомоста и брзината своја не сме сакале да го земеме.
      Оти изворникот на сè, почетокот на почетоците сите, источникот на светлината и животот, папокот на вселената - Бога - не сме го познале, сме го изгубиле, сме го презреле.
      Така и со записот во одајата источна.
      Оние пак кои веруваа дека записот е во врска со царот Јудејски, Соломон, поделени на две војски беа: некои записот го сврзуваа со богоугодниот, а некои со развратниот дел од животот на пресветлиот Соломон, оти, кажано е за него, во книгата Сирахова: „Соломон се зацари во мирни дни, зашто Бог од сите страни мир му подари, за да изгради дом на името Негово и да подигне светилиште вечно. Колку мудар во младоста своја беше ти, и полн со разум како река! Со душата твоја земјата ја покри, со мудри зборови ти ја исполни. Во името на Господа Бога, наречен Бог Израилев, си насобра злато како бакар и го умножи среброто како олово; но потоа телото твое на жени го даде, со телото твое роб нивни стана; врз славата твоја дамка стави, го оскверни родот свој: навлече гнев на породот свој. И почина Соломон со своите татковци. А по себе на народот од родот свој безумност му остави, малоумниот Ровоама, кој го одврати од себе народот свој, и Јеровоама, Наватовиот син, и гревовите нивни толку се намножија, така што од земјата своја истерани беа; посегнуваа по секое зло додека одмаздата не дојде врз нив."
      Сето тоа се знаеше, и сето тоа како тајна најврвна, света, му го преподаде логотетот на Филозофот. И му рече дека стравува дека токму таа одмазда, во вид на слабоумност виси како сечило над нашиот род, над царството наше и нашето општество, па затоа и логотетот сакаше да знае: што се крие зад тајниот запис. И со слово мачно, со јазик одбран, со срам и пониженост му преподаде логотетот на Филозофот и слово за ќерката малоумна негова, за срамот негов, за гревот што не го сторил тој, ами некој негов предок, а тој го плаќа, како долг туѓ од божјата книга на вересиите запишан.
      Оние кои го имаа видено записот (а тоа беа Граматик Граматик и отец Мида, за кои слово ви преподадов веќе), беа веќе мртви, и устите нивни беа неми, запечатени за овој свет. И не можеа да кажат како изгледа и како е устроена источната одаја. Но сламка надеж имаше: пречесен отец Мида, кој препис сочинил на записот, онаа вечер, за она кратко време од излегувањето од одајата со умножението до своето чудно полноќно претворање во букви, оставил краток и нејасен запис за она што го видел. Тие сочиненија негови, што ги викавме Претсмртните ливчиња на Мида, два листа сè на сè, велеа дека текстот на записот чудна форма има, и дека целата одаја, всушност е чудно устроена. Среде одајата, непознатиот нејзин градител, или пак, оној кој го донесол записот, на подот изобразил слика на огромен црн пајак, поставен точно во средина на пајажестата мрежа; среде пак грбот на пајакот имало едно бело крвче. Така, вештиот творец на таа одаја исцртал три нешта, едно во друго, три средиња поставени едно во друго: среде собата поставил мрежа од пајак, налик на сонце; среде мрежата пак, поставил пајак, а среде пајакот поставил крвче. Се веруваше дека третото среде од трите средиња го означува центарот на светот, односно центарот на вселената, и се говореше дека токму во таа одаја паѓа идеалното среде на целата вселена, точката во која се сечат сите светови Божји, сите страни на светот.
      Според сведоштвото на отец Мида од неговите претсмртни ливчиња, кои по наредба на логотетот се чуваа во библиотеката на семинаријата кај отец Јулијан Граматик, како суво злато, со другите книги-истории, во таа точка, значи во самиот центар на светот, на златен држач што завршувал со рамна златна плоча, била поставена книгата со чудниот текст на неа. Така изгледало дека книгата, на својот грб ја носи огромниот пајак. Текстот на записот, според сведоштвото последно на отец Мида, бил напишан во форма на клопче, така што не можел да му се определи ниту почетокот, ниту крајот; од каде да си тргнел во препишувањето, поинаков распоред на буквите си добивал и поинакво слово. Но, според оние неколку редови што ни ги оставил несреќниот Мида, во центарот на клопчето-текст господарела огромна црвена буква што наликувала на нашето „Ж", насликана како девојка-пајак, со раширени раце и нозе, како што и се гледа од ликот на самата буква. Многумина претпоставуваа дека токму таа буква-девојка го означува почетокот на текстот, и дека од неа треба да се почне со дешифрирањето на записот. Таа буква-девојка изгледала, според цртежот во претстмртните ливчиња на Мида, токму вака:
      
      
      
      
      
      
      
      
         
         
         
         
         
                                				        Отстапено со љубезност 
                                                                                                 на Максим Димановски
      
      Уште една ситница беше важна за целата таа чудна книга-одаја. Имено, претсмртното слово на отец Мида, неговите претсмртни ливчиња пред самиот да се стори писмо, јазик да се престори, велат дека таванот на одајата, од десната страна на книгата, завршувал со сферична купола, мала апсида; во таа сферична купола, како мало небо, се наоѓало најчудното нешто што постои на овој свет: овална фреска на која бил насликан - нечестивиот. Бил страшен, влакнест, со рогови, со очи вжарени како оган сулфурен од пеколот, како вжарен течен песок, со шилеста опашка, расклештен во устата. И бидејќи бил насликан на сферична површина, си можел да застанеш каде сакаш во таа одаја, а тој сè така еднакво и од секаде те гледал со своите ситни очи, со црнки во нив како кај мачкиниот род. Во претсмртните ливчиња на отец Мида стои, од збор до збор: „Каде и да застанев, тој ме гледаше, оти беше на сферичната купола, како да е искачен на небото, од каде сè се гледа; ме гледаше и како да сакаше да каже: не можеш да се сокриеш, да избегаш, да куртулиш од мене. Се чувствував како мрава под небесната капа над која стои некој и ја гледа, а тој некој не е Он, Господ Бог Седржителот." 
      Никој од умните, мудрите и учените не знаеше каква смисла има таа фреска по однос на книгата и на чудниот текст напишан на неа. Се претпоставуваше дека и фреската со ѓаволот е дело на славниот препишувач ли, зограф ли, мозаичник ли, непознат, незнаен, без име свое и без име на родот негов, и дека тој, од само нему разбирливи причини решил да ја наслика таа слика соблазнителна десно од таинствениот запис поставен токму во центарот на светот. Така, целата соба наликувала на некој вид устројство во кое деловите имаат некакви тајни, непознати врски меѓу себе.
      И тоа беше сè што се знаеше, оти второто ливче од претсмртните сочиненија на отец Мида беше нецелосно, а последната реченица незавршена. На неа стоеше: „Кога човек го гледа тој ѓавол, коските му штракаат, и посакува да се сокрие од него, на место току невидливо што..." И тука текстот од претсмртните ливчиња завршува, затоа што срцето на отец Мида престанало да чука, се упокоила неговата храбра душа, и неговото тело почнало да се претвора во Слово божје. Истото она што го сохраниле во ковчеже зад храмот наш. 
      За таа одаја толку, о благоутробни, бедни или блажени духом, оти толку знам. А за онаа, западната, ништо не се знаеше, оти ниеднаш вратата нејзина не беше отворена од онаа ноќ кога отец Мида, неколку часа пред да се упокои, го внесол во неа умножението на записот и ја заклучил клучалницата нејзина.
      Логотетот, значи, му ја преподаде целата таа ука на Филозофот, му раскажа како изгледа чудната и проколната одаја и му раскажа дека најмногу би сакал кога тој или Лествичникот би успеале да го прочитаат тајниот запис. Но, исто така, му раскажа дека, поради сигурност и страв од собитие кобно, најпрвин би сакал да се отвори западната одаја, со преписот, умножението на записот, сочинето од отец Мида и похрането таму пред триесет и четири лета Господови.
      Филозофот се согласи и потем побара да го повикаат и Лествичникот. Тој дојде, влезе, а Филозофот му рече: „Оче Лествичник; јас нужда имам од помош твоја, оти најумен си од дванаесеттемина, и најучен. Желба моја е заедно да го растолкуваме записот ин, со Божја волја." А Лествичникот, подготвен на сè, како животно пред борба, веднаш прослови: „Казната моја од логотетот уште не сум ја отслужил, и душата уште неподготвена ми е за подвизи достојни само за смерни и големи како тебе. Еден мудрец и духовник рекол: сакаш ли да се послужиш со првенството? Препушти му го, тогаш на друг."
      И беше јасно дека подадената рака на Филозофот кон Лествичникот остана празна, а Лествичникот го изведе тоа на сосема притворен и мазен начин: небаре великодушно му ја препушта славата на Филозофот, и божем тој освен себеподвигувањето, не знае, ниту сака да чуе за слава земна што ја доделува власта. И додаде, притворно пак: „Помошта моја ќе ја имаш, но славата и честа на првовлегувањето твоја нека биде; затоа, ти прв влези во западната одаја. Ако не успееш во подвигот, јас ќе влезам и помош ќе ти пружам."
      А јас знаев дека Лествичникот, едноокиот, зборови такви угодни пред логотетот кажа затоа што знаеше дека со еден удар две муви убива: прво, логотетот се смилостивуваше пред „понизната" и „блага" душа на Лествичникот, и наклонет му стануваше за собитијата идни, и второ, Лествичникот добро знаеше какво сподобие грозно во одајата има, од рака моја пуштено, низ клучалницата. 
      И потем логотетот му предаде еден клуч на Филозофот и му рече: „Оди со Господа во одајата".
      Филозофот се сврте кон мене, ме погледна, и јас го разбрав тој поглед; тој сакаше да знае дали сум со него, и јас знаев дека мене ќе ме одбере за сопатник свој во подвигот што се готвеше. Така и би, оти следниот миг тој рече: „Ми треба асикрит за оваа работа, и сведок. Јас сакам тоа да биде пречесен отец Иларион Сказник ".
      Логотетот нишна со главата во знак на одобрение и јас знаев дека почнувам полека да се заплеткувам во клопчето од букви, и дека тешко од него ќе излезам. За едната рака ме држеа единаесет свети арамии со Лествичникот над сите нив, и бараа да бидам нивен, а на другото рамо лебдеше ангелот, благата душа на Филозофот, која не ме пушташе на крив пат, и не даваше ногата моја да стапне на него.
     13.
      
      
      Филозофе, Филозофе! Човек во телото, ангел во душата!	
      Ти, Филозофе, беше дрво благородно; дрво ружино, со трње обиколено, со дванаесет трнчиња отровни, оти доблеста секогаш е опкружена со беда и страдања, и оти ѝ завидуваат, и да ја отстранат, да ја убијат сакаат оние кои нижи духом се. Но јас не те изневерив тебе поради недостиг од љубов, или од завист, туку спротивно, од љубов преголема. Од љубов и за љубов те предадов и те продадов, о Филозофе, ангел во душата, човек во телото, а вие, бедни и блажени духом, ќе дознаете, ќе видите, ќе чуете, кога за тоа ќе дојде време, оти времето уште не е дојдено.
      Дрво беше Филозофот, дрво што колку повеќе расте, толку подлабоко ги пушта жилите свои во земјата, оти растејќи во височина се смирува пониско, долу оди, а смирувајќи се пониско - се возвишува. Без длабоките корења на смерноста, никогаш човек не е сигурен од опасноста на падот. Голем е нискиот, и смерноста е височина; колку подлабоко некој се смирува, толку повеќе се извишува. Патот на смерноста и понизноста низок е, но кон висока Татковина води; и секој што сака до неа да стигне, по тој пат треба да оди, како Филозофот, нека му е слава вечна во станот небесен!
      Јас корен немав, оти Лествичникот, кртица полуслепа, едноока, коренот ми го изеде, душата ми ја исчисти од сите доблести. Но јас премолчев нешто пред увото ваше, о, вие кои доаѓате, кои читате и ме судите, а сега дојде времето да ви кажам што премолчев, да узнаете, да прогледате.
      Оној ден кога се слушна дека ќе дојде Филозофот, отец Стефан Писмородецот, насетувајќи разобличување на лагите негови, побара од мене дејание нечесно да сторам: да го украдам клучот од Јулијан Граматик, во библиотеката на семинаријата да влезам, и да му ги донесам од таму претсмртните ливчиња на неговиот отец, Мида. Бараше од мене арамија да бидам, разбојник, крадец, затоа што се плашеше дека Филозофот е викнат кај нас за да го растолкува записот од одајата, и не сакаше ливчињата на таткото негов, од чија плот и семе беше роден, во туѓи раце да паднат и слава на друг да му донесат. Чудна ука преподаваше Лествичникот: сметаше дека славата од татковците сјајни без заслуга треба да ја наследуваат синовите нивни, како злато, како имот што се наследува. А тоа најпогубно право е за сите царства, оти така царствата пропаѓаат, а не се издигнуваат.
      Го прашав што ќе чиниме отпосле, откако ливчињата ќе бидат украдени, и зарем не се плаши дека логотетот и царот можат да ги најдат при нас и главите да ни ги отсечат. Но тој чудна ука ми кажа, ми ја преподаде уката на криењето тајни а украдени нешта, и јас видов дека срцето негово веќе сосема во пороци зараснало, како нива заборавена од Господа и рака човечка. Оти и да е татково, од татко е украдено, кога синот краде! Рече дека има план ливчињата да се сохранат на тајно место, место толку тајно што да биде сосем видливо, оти луѓето подобни за лоши дела, крадците и убијците, знаат дека законот секогаш ги бара украдените работи далеку од окото и од местото каде се украдени; затоа, најдобро е тие да се скријат на највидно место, оти таму никој не го бара пленот на крадците! И потем раскажа случка дека во некое ино време, некој бедник, што украл скапоцености од палатата на Царот, не ги сокрил во својата бедна колиба, туку под престолот на Царот. Кога стражарите ја пребарале неговата колиба, не нашле ништо, и го ослободиле бедникот. Но, кога овој, полакомен од вредноста на пленот, посакал да го земе и да го продаде, па влегол една ноќ во царската палата и почнал да копа под престолот на Царот, стражата го фатила. Бедникот, останувајќи беден и лукав до крајот (оти името треба да им одговара на нештата што ги означува), рекол: „Каде го најдовте украдениот плен: во мојата колиба, или под тронот царски?" Стражарите и судиите одговориле сосема верно: „Под тронот". „Па зошто тогаш мене ме сметате за крадец?" Стражата морала да го ослободи, а судиите го казниле само за влегување во палатата без дозвола. Царот пак се нашол во небрано: како да објасни дека бесмислено е да краде сам од себе? Но, на бедникот не му фалело ниту влакно од главата, иако кражбата не родила плод.
      Се разбира, не го сторив делото што од мене се бараше, иако уката на Лествичникот за криење на украдени нешта сосем го згрози срцето мое и ми ја извалка душата, со самото тоа што ја слушнав. И страв невиден од Писмородецот стекнав, оти видов дека тој способен е умот раскошен свој и на страната на лоши и најниски дела да го стави: кражба и убиство на ближниот. Отидов до одајата на пречесен отец Јулијан Граматик, постојав пред неа неколку минути и се вратив повторно во одајата на Писмородецот. Лажев, а лага не чинев, оти со сила лажев, под принуда, за да се спасам од него, од нечестивиот: му реков дека Граматикот не спие, туку дека бдение чини и молитви усрдни кон Бога, и дека невозможно е клучот да се украде. И мислев дека слободен сум, но не куртулив; заповед добив од Писмородецот, утре, кога библиотеката во семинаријата ќе биде отклучена, да влезам, и, кога Граматикот ќе излезе надвор, со црно мастило, мастило на злобата негова, да ги потурам ливчињата претсмртни на отец Мида.
      На сè беше готов Лествичникот, тогаш Писмородец лажен, само славата од таткото негов да не помине во туѓи раце. Оти душата таква, злобна и себична му беше: ако тој не можеше да се насладува со нешто, не даваше ни на друг! Да имаше власт над сонцето, сигурно ќе го изгаснеше дента кога ќе требаше да се упокои, за другите да ги повлече со себе. Давеник беше Лествичникот, и друштво бараше за давење, уште некој со него на дното да појде. И затоа јас од него се плашев: се боев и двојно повеќе, оти не го сторив ни тоа дело; мастилото го истурив зад семинаријата, а нему му реков дека сум сторил како што ми заповедал. И го чекав само денот кога лагата моја спасителна ќе се открие, кога ќе ги види ливчињата на Мида негибнати во семинаријата и кога тупаницата негова ќе падне врз мојот грб.
      Врз крстот на грбот мој. За кој ќе ви преподадам слово скорешно, кога времето ќе дојде.
     14.
      
      
      Следниот ден Филозофот ме разбуди уште пред зори, чукајќи на вратата од мојата одаја. Неколку минути потоа, веќе слегувавме кон западната одаја во подземјето на храмот. Тој напред, со свеќа во раката, со оган-виделина по која одев јас, помалку што гледав. Ми беше страв, душата ми се тресеше, оти секое слегување по тие скали ме потсетуваше на страшната историја со отец Мида, јазик, писмо што се стори. И кога застанавме пред тешката, дрвена, со железни прачки окована врата, Филозофот забележа дека се плашам: „Колената ти се слаби", рече. „Но, не бој се; иако слегуваме, ние се искачуваме. Во знаењето. Многупати на човека му се чини дека слегува удолу, а всушност тој се искачува, се подвигува. Така и ние, сега". 
      Сакав да му кажам за сподобието грозно што дело на рацете мои, на Лествичникот и на трговецот од Дамаск беше; сакав да го известам, но од устата моја глас не излезе. Оти како можев да признаам дело зло мое, кога по налог туѓ, под принуда, а не од срцето мое извршено беше? И има ли прошка кога чиниш зло само затоа што ти е страв од уцена гнасна, само затоа што за животот свој се боиш? Но: колку вреди твојот живот без правда да вршиш? Се срамев да признаам, да се исповедам, оти Филозофот доверба безгранична во мене покажа до тој миг; и сè што помислив беше: „Боже, Седржителу, татко мој, сочувај го Филозофот од сподобието грозно и отровно сосем, како што го сочува и кај Сарацените, кога надмудрените, понижените и бедни духом граматици нивни му дадоа да испие отров, а Господ, во утробата на Филозофот го престори отровот во мед од зборови, па отровот не го отепа Филозофот, туку утредента, медот од устата негова ги порази Сарацените страшно!"
      И додека јас се молев за него, тој се прекрсти трипати, се помоли Богу пред вратата и потем го сврте клучот во рѓосаната клучалница. „И писмото е клучалница", рече. „Само треба да се пронајде вистинскиот клуч. Како и љубовта што е клуч за секоја душа. И душата на најлошиот човек има клучалница своја, само треба да се најде клучот." Сакав да го прашам како изгледа клучот од душата на Стефан Лествичникот и дали воопшто таа клучалница постои, и дали можеби клучот од душата негова, тајна најврвна, не беше токму оној клуч на гневот што од под ризата му падна додека ме биеше во пламенот на суетата и самољубието свое; и каква врска, сакав да го прашам, има тој клуч со оние од тезгата на трговецот од Дамаск, и дали тој знае за тој трговец со отрови најотровни во вид на пајаци и клучеви, но тој продолжи, како да ми ги прочитал мислите: „Луѓето всушност и не се зли; тие се само слаби. Сите зла доаѓаат од тоа што душата човечка без Бога е слаба, неспособна за силни дела."
      И потем ја отклучи клучалницата и влезе. По него влегов и јас, одејќи зад светлината негова. Очите ми се превртуваа, колената ми штракаа, срцето ми биеше во грлото, и чекав секој миг пајакот грозен да нè заплете во мрежата своја, да нè удави, да не голтне живи, со осило отровно да не прободе низ душата, во срцето.
      Но ништо од тоа не се случи.
      Внатре, на една мала маса за препишување стоеше стара книга, на која беше испишано она што пречесен отец Мида го беше сочинил пред десет години, како умножение на тајниот запис од страшната одаја на пророштвата. Стоеше таа стара книга, со страници отворени на средината, и на нив, со ситен краснопис беше извезено писмото со раката на пречесен отец Мида, човекот во слово што се претворил. Но, над книгата со записот стоеше распната пајакова мрежа, со конци врзани за сите четири агли на собата, кон сите четири страни на светот, кон сите правци на вселената, исток, запад, север и југ што ги викаме. Таква огромна пајажина во животот немав видено; беше тешка, и во неа нешто висеше, но пламенот на свеќата уште не го покажуваше тоа нешто во средето; тоа убаво се забележуваше по натежнатите конци кои трнуваа од сите четири агли на собата; беше дванаесетаголна, речиси кружна, се стремеше кон круг совршен, оти ништо посовршено од круг нема, за што сонцето е доказ, оти нема агли и вечно е во движењето и светлината; центарот на тој речиси совршен круг паѓаше точно на средината од книгата, над двете отворени страници со краснописот на отец Мида. И, точно во центарот на пајажината, на она место каде сите нишки се спојуваа во точка една, лежеше огромен, колку две дланки црн пајак, со раширени нозе, со бел крст на грбот. Тоа беше сподобието грозно што јас го купив со златниците на нечестивиот, раката моја што го донесе до клучалницата и го ослободи од ковчежето, живеалиште што му беше. Кога го осветли со свеќата, Филозофот отстапи чекор назад, ме фати за раката и рече: внимавај, да не ја допреш пајажината, да не се заплеткаш во неа.
      И во тој миг, мене почнаа да ми се ројат мисли необични низ главата. Зошто ми го рече тоа? Дали помисли и тој, како и јас што сум мислел во часови бестелесни и бесчулни, кога сум размислувал за таа слика што со години ме опседнувала, за пајакот во својата мрежа, дека можеби сите ние сме мушички уловени во мрежата на вселената, и дека целата вселена е само една мрежа, творба на еден голем, вжарен пајак сонце што го викаме, светило денско? Заробени во таа мрежа, како мушички, нè јаде тоа црно сонце, кога ќе посака; велам црно, оти сонцето, без разлика што светлина дава - црно е, оти јаглен е, и оти само јагленот црн може толку да се вжари и лицето свое да го промени од темно на светло. И мрдаме, се препелкаме, и сè повеќе се заплеткуваме во мрежата на тоа црно сподобие, ѓавол многуножен, не сфаќајќи дека сме фатени во нешто што лесно се кине, најлесно на светот, во ткаенина што се распарува само со еден конец - вистинскиот. Смртта ли е тој конец, спасение вечно, ослободување од мрежата? Но, за време на животот ние не знаеме кој е тој конец вистински, оти има многу, оти преѓата е клопче, а ткаенината - клопче со ум распоредено. И само ако се пофати правиот конец, таа преѓа ќе се расплете и ќе се ослободи заробениот. Љубовта, вербата во Господа ли е тој конец?
      Како да ги чита моите мисли, Филозофот погледна во мене и рече: „Ако сакаш да се упатиш во уката на толкување писма и записи тајни, треба да ја научиш уката за пајакот и неговата мрежа. Над секоја книга, над секое слово, стои по еден ваков (невидлив за бедните и нижите духом) отровен пајак што ја распнал својата мрежа; нема секој пристап до она што го глаголи словото, оти не секој дух е подготвен да го прими секое слово. Словата се отровни за души неподготвени за чтение. Оној кој не знае најпрвин да го отстрани пајакот што демне над словото, оној кој не знае да ја расплете мрежата над словото, тој само оддалеку чита и не разбира; само оној што ќе ја отстрани пајажината од пред очите ќе го види словото како видение, откровение и ќе разбере, оти ќе ги чита не само зборовите, туку и гласовите, боите нивни, белините меѓу нив и редовите. Само тој ќе успее да не се заплетка во клопчето на писмото, само тој ќе ја дофати својата, благодетна нишка од преѓата на значењата; само тој е Христу подобен, оти ќе види."
      Стоев и гледав стрештено во него, оти и јас така сум мислел, но не сум се осмелувал тоа да го искажам ниту пред Лествичникот, ниту пред Граматикот, ниту пред Пелазгиј Асикрит, за да не бидам исмејан. Оти секогаш сум велел: словото една рака го сочинила, ама многу очи го читаат и сите тие очи различно го читаат истото, од рака сочинето клопче, мрежа пајакова, преѓа густа, оти по разни конци врват читателите кон средето, кон изворот на текстот, кон оној кој го сочинил и кој нив ќе ги голтне - пајакот отровен, сонце црно вжарено, создател и господар на вселена мала. Но секоја нишка што ќе ја одбереш, води кон средето, кон смртта на оној кој чита, што значи беспотребно е да се плашиш дека не одиш по вистинскиот пат во клопчето на словото, оти сите нишки почнуваат и завршуваат во средето, оти блаженството на смртта при читањето настапува кога ќе ја затвориш корицата од книгата што ја читаш, оти тука, во таа точка, во средето, очи во очи со пајакот вжарен, со источникот на словото завршуваш и ти, и слободен си, како никогаш, како да си мртов, како да си заспал во Бога. 
      Но, тупаницата на отец Стефан Писмородецот биеше безмилосно ако јас читав со поинакви очи од неговите; еднаш прашав дали можеби Јов греши затоа што е безгрешен, и дали можеби Бог во таа книга е премногу суров, оти иако му ги враќа имотот и добитокот, и децата што претходно по ѓаволов наговор му ги зел - тоа не е истиот имот, не е истиот добиток, и што е најскрбно и за мене најнесфатливо - тоа не се истите чеда што му ги зел; прашав и добив тупаница не по крстот, ами по носот. Писмородецот рече дека такво нешто во текстот нема, дека не е запишано, а јас видов дека тој не ја гледа таа нишка од пајажината, и дека ја гледа само онаа најдебелата, и дека не дозволува некој друг да гледа нешто што тој не виѓава. 
      А Филозофот, небаре ги чита мислите мои како книга отворена, ме погледна и продолжи:
      „Оти словата се ткаеници, преѓа најгуста, и кој неподготвен, а горделив и самоуверен влегува во нив, избирајќи ги само нишките најдебели, патиштата најизодени и зарамнети од претходни табани, тој скончание духовно наоѓа во текстот. Од примерот на оние кои постануваат плен на ловецот, научи се да не ги потценуваш ситните нешта, дребностите во словата. Не се само најдебелите конци важни; по нив одат само слепите и горделивите; преѓата ја сочинуваат токму ситните нишки, најтенките и најфините, оти само ситната преѓа е преѓа, а крупната клопче ортоми; тенките нишки, оние на границата од видливоста се азното на словата, оти само тие сведочат за невидливото. Дребното е големо, ситното е крупно, неважното е важно: не потценувај ја оваа ука! Оти, се случува птицата, кога ќе падне во стапица, да се задржи во неа само со едно нокте, па во тој случај не ѝ помагаат нејзе ниту силните крилја, ниту тоа што целата, освен ноктето се наоѓа надвор од мрежата, па така станува плен на ловецот. Како и мушичките кога ќе паднат во мрежа пајакова."
      Таа парабола ме охрабри, ми ги оснажи колената, ми ја закрепна душата, оти сфатив дека не сум бил грешен во мислите и порано, и дека, можеби, ако сум го запознал Филозофот пред Лествичникот, мојата душа би се подвигувала со подвизи различни и тешки, и не би била порочна и слаба. Сфатив дека чтението е работа опасна, речиси подвиг, дека е борба со ѓаволот-пајак, дека е борба на живот и смрт и дека најчесто самоуверениот се заплеткува како мушичка во словата. Со папочна врска врзан е пајакот за мрежата своја, за сочинението свое, дело раскошно, речиси совршено и кружно; а читателот устремен кон словото-мрежа, кон папокот на вселената мала пајакова се стреми. Но, ако и читателот во пајак се престори, ако заплете и тој ситни нишки во мрежата, ако му ги смеша конците на создателот, тогаш пајакот од средето не ќе може да го голтне, оти ќе залута, оти не ќе може да ги разликува своите од туѓите нишки; и ќе умре од глад, а читателот ќе преживее. 
      Филозофот тогаш рече: „Ајде. Времето е дојдено." И потем, како да сме се договориле, како мислите да си ги читаме, се упативме кон аглите на собата, јас во левиот, тој во десниот. Внимателно ги фативме конците од двата агла, потем полека, без ниту едно непотребно движење или треперење во прстите што би го вознемирило тоа грозно, влакнесто изображение во центарот на густата ткаенина се упативме кон другите два агла, и потем двајцата, едниот од левата, другиот од десната страна, ја отстранивме мрежата од чудната книга на отец Мида. Ја изнесовме пајажината негибната низ вратата и потем Филозофот прослови: „Сега, на мој знак, ќе ги повлечеме четирите конци; ти твоите два, јас моите два." Потем даде знак и секој ги повлече конците во своите раце. А конците крст сочинуваа, оти секој од нив кон една страна на светот беше устремен.
      О, чуда небесни! Во истиот миг целата вселена на пајакот се склопи, во клопче се претвори и го зароби во себе, во својата утроба сподобието грозно и влакнесто. Сочинителот сега, со помош на светиот крст беше заробен во делото свое, а не мушичката чтение што чини! Пред вратата остана само клопче од пајажина, и во него, како во утроба пред ново раѓање, остана да се прпелка црниот пајак со крст на грбот. Беше уловен во сопствената вселена, во сопствената мрежа, тој што се закануваше со својот отров да ги отруе, да ги проголта малите и дробни мушички. „Ете", рече Филозофот. Книгата сега допрва е вистински отворена. Да влеземе и да видиме што слово е сочинето, што пишува".
      И потем влеговме внатре. Филозофот ја држеше свеќата и гледаше во чудниот, ситен краснопис на отец Мида. Јас извадив калем и книга, и му подадов. Тој ме погледна изненадено, и потем рече: „Каква нужда имаме сега од калем и книга?" „Да сочиниме препис, па да го понесеме горе. Горе ќе го толкуваме", реков. Тој ме погледна изненадено и рече: „Ако навистина сакаш да се упатиш во уката на толкувањето и чтението, треба да научиш дека секој препис отстапува од секој претходен, писмото се расипува, неверно станува, обоено со очите, дахот и раката на оној кој го препишува; по многу преписи, словото веќе не личи на себе, на изворот. Многу дробни нешта се испуштени, оти секој следен препишувач смета дека нешто е неважно, или помалку важно, па не го препишува верно; се менува и големината на словата, и нивната топлина, светлина и боја, местото во редот, растојанието. Секој умножувач свој дах му вдахнува на секој следен препис, своја топлина. Така што тоа веќе не е она слово што треба да се исчита и протолкува. Освен тоа, секој запис треба да се чита на она место каде што е сочинет. Важна е дури и светлината под која словото е првобитно сочинето; слово сочинето под светилото ноќно не е истото слово ако се чита на светлина од светилото денско. Друга светлина во него влегува и поинаква боја и смисла на буквите и зборовите им дава." 	
      Но, благоутробни: крстот, крстот што го отстранува злобниот пајак пред да се отвори книгата! Тоа треба да се помни! Оти секој грамотен знае чтение да чини, но вистински чита само оној со верба и крст! А Филозофот, како и натаму да беше во духот мој, во срцето мое, во главата моја, продолжи со преподавање на чудната ука, продолжи со подвигувањето мое што за само еден час се случи во таа одаја. Продолжи, оти рече: „Знаењето слично на светлината природна е, а сесрдната вера е слична на топлината природна. Како што во светот надворешен за животот на билките нужни се и светлина и топлина, така и за читање на словата е нужна, освен знаењето, и верба. Светлоста на знаењето нема во себе топлина; оној што само знае, а не верува во Бога, чтение врши така што се лизга само по буквите и зборовите, како светлината месечева што се лизга по карпата, не навлегувајќи во нејзината утроба и не стоплувајќи ја, затоа што таа светлина, студена, никогаш не ќе може да ги загрее душите на зборовите, да ги оживее и да ги разбере вистински, со срце, а не со разум."
      Мислев дека сонувам. Сè што сум мислел низ годините, тајно, од страв од Лествичникот, сега излегуваше од устата на Филозофот; како мојата душа да говореше со неговата уста, како да се служеше со јазикот негов. Како да немам јазик, си помислив. И Писмородецот еднаш гласот ми го ороби, јазикот и душата ми ги присвои (кога гласавме кај логотетот за прием на Филозофот во советот царски); но тогаш јазикот мој лоши дела чинеше во устата на Писмородецот, а сега од него излегуваше мед вселенски! Ете што прави дружбата со единаесет, со мене дванаесет разбојници, дванаесет свети арамии: ти го одзема јазикот. И ете што прави дружбата со само еден праведен: ти го враќа јазикот. Оти иако полесно е да прифатиш порок, одошто доблест, како што полесно е да заразиш некого со болест одошто своето здравје да му го пренесеш на друг, сепак дружбата со еден праведен посилна е од сојузот со дванаесет лоши. Уката без добрина, без оној облак светлина што го видов првиот ден околу Филозофот е ука ѓаволска. 
      Така и би: кога Филозофот погледна во чудното сочинение на масата, се насмеа; за првпат откако го видов, се насмеа и потем рече: „Сочини препис на ова. Нема што да се изгуби при умножувањето", додаде. „Што е тоа?", прашав и погледнав во чудното сочинение. Изгледаше вака, о блажени, ако ми верувате, односно ако верувате на очите мои, со мои очи видено, од моја рака умножено:
      
      
      
      
      
      
      
      
      
      
      
      
      
      
      
      „Пресметка", рече. „За да се прочита тоа не верба, ами само знаење треба. И затоа ќе му го дадеме ова на отец Лествичник, оти помош вети. Којзнае што и како видел и прочитал отец Мида во кобната одаја", рече. И потем, откако сочинив препис на напишаното, тој го зеде клопчето со заробениот пајак, го врати врз книгата, ја заклучи вратата и тргна по скалите, нагоре. „Сега се искачуваме, а всушност паднавме", рече. „Логотетот нема да биде задоволен кога ќе види дека клуч за страшното пророштво воопшто нема. Некој сепак ќе мора да влезе во одајата источна и да види што, всушност, пишува таму".
      Нозете не ми беа слаби веќе, иако не успеавме. Се качував нагоре, одејќи цврсто зад неговата светлина. Но сè уште не можев да го видам оној облак околу неговото тело: сè уште не бев во милоста на Бога, иако бев во милоста на Филозофот. Јас, асикрит негов, како клучот асикрит што му беше на Лествичникот.
     15.
      
      
      Вечерта, во одајата на пречесен отец Кирил Филозоф го гледавме записот. Тој веднаш сфати дека станува збор за некаква пресметка за содржината на некаков сад. „Сочинението говори за тоа колку течност може да собере некаков сад. Но никаде нема ниту буква; не можеме да знаеме за каков сад станувало збор. Ниту за каква течност. Ниту кој ја сметал длабочината на утробата на садот, ниту зошто". И додека тој се шеташе горе-долу по одајата, јас прашав: „Можно ли е отец Мида погрешно да го сочинил преписот? Можно ли е да не ја тргнал мрежата од пред очи?"
      Филозофот гледаше замислено во мене, како низ мене да гледа, и рече: „Можно е. Но можно е и тоа да прочитал нешто помалку важно во записот, па само тоа да го сочинил, оти нему му се видело важно. Книгите се бездни; кога читаш, секој чита на онаа длабочина или височина до која се кренал неговиот дух. Можно е отец Мида да го прочитал само она што неговиот дух го видел во записот; оти, ако читал без љубов, а само со знаење, тогаш од буквите се добиле бројки. Можеби само толку видел; можеби видел погрешно; можеби преписот од букви бил сочинет, но штом бил пренесен во друга одаја, од исток на запад штом бил поместен, под светлина инаква од онаа во која е роден, буквите се преобразиле во бројки." Потем помолче, и рече: „А можеби отец Мида и воопшто не е тој што го сочинил ова сочинение; можеби со туѓа рака е напишано."
      Оваа помисла ме вознемири. На што мислеше Филозофот тогаш? Зарем е можно и тоа: некое сочинение со една рака да е сочинето, а ние да ѝ го припишуваме незаслужено на друга, незаслужна? Оти нема грев поголем од тоа да украдеш туѓо слово, со туѓи букви да се китиш пред светот. Дахот туѓ го крадеш, душата туѓа, Светиот Дух што во друго тело бил положен. И две души имаш тогаш, а едно тело: сум видел такви луѓе кои страдаат во несреќи најгрозни, оти две души им го опседнуваат телото, па говорат со два гласа, сами со себе не се разбираат, па во едно време говорат едно и со еден глас, а во друго време друго, со друг. Имав видено такви луѓе, и знаев дека ги затвораат во самици по манастирите, затворите и тврдините, и не ги пуштаа на слобода, оти човек можат да усмртат, а кога пред судијата ќе застанат, велат: не убив јас, туку другиот во мене, и него осудете го. И бидејќи ниеден судија не може да осуди само една душа во тело во кое живеат две души, бидејќи тогаш душата втора во телото незаслужено страда, ги ослободуваа од казна смртна и ги затвораа. И ровја ме шибна кога помислив дека и Лествичникот личеше на таков човек: притворен, во едно време благ, а во друго отровен, како пчела: на устата мед, а во грлото осило.
      И додека така размислував, во одајата на Филозофот, без да тропне, влезе логотетот. Беше блед, испотен, со огромни модри траги под околу очите. „Мојата ќерка умира", рече. „Умира со грозна, ужасна смрт: телото ѝ е веќе сосема покриено со рожнати плочки, како кај змија студена, како кај гуштерица, а сега нозете и рацете и стануваат како кај голем, влакнест, отровен пајак! Тоа почна изутрина, откако влеговте таму! Не сакам веќе никој дури ни да помисли да слегува долу, во тие проклети одаи. Главата ќе му ја симнам од раменици на тој кој ќе помисли такво нешто!" рече. 
      Филозофот во тој миг падна на коленици пред логотетот и вакво слово му изглаголи:
      „Пречесен! Со словата и сочиненијата работите стојат така: штом ги препишеш, им ја губиш душата и душа поинаква тие добиваат. Земи и запали еден оган, и викни десет зографи да го нацртаат: та нели секој од нив поинаку ќе ги обои пламењата, поинаква форма ќе им даде и поинаква големина? А сите ќе те убедуваат дека тоа е истиот оган. А и прави се: та огнот изворен во секој следен миг поинаку изгледа! А замисли сега дека некои други десет зографи прават умножение на сликите за огнот на првите десет. И потем замисли дека трети десет зографи прават умножение на умноженијата на сликите на огнот. Можеш ли да замислиш што ќе се случи?"
      Логотетот се ломеше во себе, но Филозофот ја немаше таа уста ласкава на Лествичникот за да го преломи, да се реши на одлука конечна. „Ако е така", се вмешав и јас, „со секое ново слово, наместо да се доближуваме, ние се оддалечуваме од стварноста".
      Настана страотна тишина, оти и логотетот и Филозофот сфатија што сакам да кажам. Она што јас не го изглаголив го прошепоте Филозофот: „Со секое умножение, ние се оддалечуваме од Бога. Од прапочетокот, од првиот разлог, од сè што создал тој, од видливото и од невидливото".
      Филозофот клечеше сè уште пред него и потем прослови: „Те молам, те проколнувам, стапалата твои ги бакнувам: пушти ме во одајата на прокобата и јас ќе видам: ќе прочитам, ќе го растолкувам напишаното и мирот во тебе ќе се всели, и во твоето царство."
      Логотетот изгледаше страшно. На искушение големо беше ставен од мудрите зборови на Филозофот, но се боеше. Знаеше дека според преданието, вратата на таа соба до трипати смее да се отвори. Двапати веќе отворена беше; остануваше само уште едно отворање. А потоа, ако записот не се прочита верно, страшен помор и погром ѝ следуваше на земјата, на царството наше: ламја од небото седум дена и седум ноќи ќе фрла огнен здив, земјата ќе се поместува, реките ќе се исполнат со крв, добитокот ќе изумре, а живите ќе им завидуваат на мртвите.
      „Те молам, дај ми го клучот од таа одаја", рече Филозофот сосема спокојно, гледајќи во логотетот со своите топли, спокојни очи.
      „Не", рече логотетот. „Не можам. Не смеам". И потем излезе.
      Филозофот стана, се прекрсти и ми рече: „Штом е така, утре заминуваме". „Каде?", прашав изненадено. „Да го бараме папокот на светот", рече. „Ни треба изворникот: сè друго, секое умножение е - лажовно."
      И јас знаев дека допрва почнуваат возбудувањата во мојот живот и во животот на Лествичникот.
      И како што обично бидува, така и би: баравме далеку нешто што пред нас било, оти за разлика од Лествичникот, Филозофот во душата своја ја немаше уката на криење украдени нешта!
     16.
      
      
      Утредента Филозофот побара од логотетот да му зготви еден мал караван за пат, со најнужни нешта, со еден водич и еден помошник, и ние четири души сè на сè, не сметајќи ги животните, заминавме на долг пат. Го прашав Филозофот каде одиме, и каде се наоѓа папокот на светот, а тој рече: во средето на земјата, оти папокот се наоѓа во средето на телото. Кога одминавме цел ден пат, ми рече: „Што мислиш, што би можело да биде тоа - папокот на светот?" Не знаев што да му одговорам. „Има една планина на лицето од земјата", рече Филозофот, „што се вика Папок. Одиме да ја посетиме", рече. 
      Триесет и три дни патувавме до таа планина, во сосема чудна и непозната земја, сè додека не стигнавме до еден град, Керманшах што се викаше. Патем видовме чудни светови, и народи чудни, на камили; Филозофот со нив се разбираше на јазици досега неизглаголени, со уво човечко неслушнати. И сите ни даваа подароци, ни нудеа преноќишта и храна; Филозофот најчесто ги одбиваше и го земаше само најнужното: вода и леб. И кога стигнавме, кога патот го изврвевме и тој се срони во најфина прашинка под нозете наши и се потроши, здогледавме рамна земја со ситен песок, пустина што се вика, и среде таа рамна земја - го видовме папокот на светот: планина гола, непошумена, гора соголена, висока до небото, како папокот што се поткрева од чашата на стомакот од убава, бела жена. 
      „Еве го папокот на светот", рече Филозофот, качен на камила што ни ја даруваше еден многудетен и благороден човек од еден тамошен род. Ја држеше раката на очите и погледот му сјаеше од радост. Паѓаше ноќ над папокот на светот, сонцето умираше зад тој папок и Филозофот заповеда да се растовари конвојот и да се подготви преноќиште.
      Утредента, уште од рани зори Филозофот заповеда тргнување. Требаше да се обиколи папокот на светот, од разлози само нему знајни. Никој од нас не знаеше што всушност бара Филозофот, оти молчалив беше и малкуглаголив, и упорен: она што ќе го намислеше го остваруваше. Откако го обиколивме папокот, а тоа траеше речиси до зајдисонце, на самиот крај од папокот на светот, здогледавме миракула Божја, слика невидена.
      На една карпа, Бехистун што се викаше на јазикот тамошен, висока над илјада лакти, стоеше, со големи букви врежани во карпата, некаков запис што никој не знаеше да го прочита. Дури ни луѓето од родот тамошен не знаеја што значи, и нерадо говореа за него. Веруваа дека знаците од натписот испишан на височина главоломна имаат волшебна сила и дека оној кој ќе ги растолмачи ќе стане сопственик на богатства неброени. Записот некои го викаа камена книга, а некои Каџ Наме, што на јазикот нивни значеше „книга на богатствата". Стоеше тој запис на карпата како отсекогаш да бил тука, на еден древен пат, а Филозофот расправаше дека од времиња најдамнешни тука минувале каравани, натоварени со стоки, војски накитени со страшни знамиња, царски курири кои во галоп разнесувале пораки по сите краишта на тогашната славна држава и на нејзиниот цар, чие име подоцна го узнав, о блажени, оти времето тогаш уште не беше дојдено. Но запомнив дека токму под таа карпа тој цар на тоа силно, сјајно царство земно, поразил некој друг цар и потем заповедал на карпата да се вреже натпис што вечно ќе говори за неговата слава на овој свет, за премудроста негова и за силата безмерна. 
      А царевите се бореле за папокот на светот, еднакво како и за папокот на некоја жена, која причина била за страшната војна.
      Стоевме под натписот, бедни, мали, ништожни и гледавме во чудните, неразбирливи знаци над нас, и јас мислев во срцето свое дека буквите, словото поголемо од човека е, оти еден знак на карпата беше колку десет тела човекови. „Како го направиле ова?", го прашав Филозофот.
      Филозофот се насмевнуваше спокојно, загатливо. Потем погледна во записот на карпата и рече: „Писмото е слатка, но смртоносна работа, како и медот и виното, и другите неотровни сластија, ако во неумерени количества се земаат. Колку ли души загинале при оваа неверојатно дело, при овој подвиг, при сочинувањето на ова писмо неумерено, колку вешти каменоресци и краснописци од утро до вечер се мачеле да го врежат натписот во планината што Папок на светот се вика? Но, познато е тоа, и кажано е: оној што сочинение сочинува, секогаш плаќа со живот", рече Филозофот. „Писмото на камен е најсурово, но не помалку сурово е и писмото на книга", рече. „А тоа сега нè очекува", рече, и сите сфативме дека нè очекува работа сурова и опасна по живот: требаше да се сочини препис на чудниот запис, умножение негово на книга! Оти рече Филозофот, а од реченото не се бега: „Јас буквите ини на карпата не можам да ги прочитам и да ги узнаам; најпрвин на хартија или пергамент треба да ги ставам, за да може топлината да им се врати каменот што им ја одземал, што им ја шмукнал, па потем, според топлината на буквите ќе им ја определам светлината, бојата нивна, и конечно, значењето нивно."
      О, блажени, устата не сака да ми говори, раката одбива да пишува што нè снајде потем. Низ какви маки и искушенија минавме во следните три месеци, колку што траеше целиот подвиг на Филозофот. Филозофот забележа една тесна испакнатина на карпата, и фаќајќи се за нерамнините се искачи нагоре и почна да го препишува записот од долните редови. И најпрвин го сочини потписот, и веднаш го растолмачи, го разбра, и рече дека сочинител на тоа писмо е некојси цар персиски, Дариј што се викал. И потем фати угоре по карпата, низ текстот, низ сочинението, оти освојувањето на сочинението е качување по гора, освојување на врв најизвишен, врвен. По цели денови Филозофот минуваше качен на карпата, на папокот на светот, препишувајќи го чудното сочинение на книга, со калем; неколкупати сонцето го удираше во главата и тој се занишуваше, и сите мислевме дека ќе падне и ќе се здроби, но тој не даваше друга рака да сочини умножение на записот стран. Двапати го тресеше ноќна треска, но со првата виделина повторно го наоѓавме качен на карпата што говори. Кога долниот дел од записот беше препишан, Филозофот требаше да се искачи кон горните, први редови. „Почетокот на секое сочинение е најтежок", ми велеше ноќта пред да се искачи горе, угоре низ текстот, пред да исчезне тој, човек-Слово меѓу буквите непознати, во шумата од камени знаци. „Тој обично се плаќа со живот. Првата реченица во секое сочинение е најопасна, а зборот прв најотровен", велеше и додаваше: „Ако нешто ми се случи, ако скончам качувајќи се по словото, ти да ме замениш!" И јас веќе не знаев дали го разбирам, дали ја сфаќам неговата чудна ука за писмата, словата и сочиненијата. Ми тврдеше дека првиот ред од секое сочинение го содржи во себе сето она што потем се преподава во него, како зрното пченица што во себе го содржи целиот подоцнежен клас, зрната многубројни, целата нива род. И затоа, велеше, првиот ред најопасен е и скончание има во него: цел еден свет во него престојува и топлина огромна во него е населена. Ако си граматик или сказник, писател ако си, и ако ја напишеш првата реченица точно, тогаш си постапил како вешт ловец кој добро нанишанил пред да ја пушти својата оптегната стрела во пленот свој; ако не, безумие во сочинението настанува, и сите подоцна родени зборови, гласови и букви се залудни. Првиот ред, точно ако е сочинет, самиот ќе се сети што треба зад себе да роди, како што зрното само од себе, со Светиот Дух во него се буди точно во времето на кроењето на лозјата, напролет, и никогаш не доцни, иако сонце не гледа, оти под земја е, а под земја светлината сончева не допира. Но, допира топлината. И зрното на сочинението, првиот ред, како и зрното пченично се сеќава на некоја мината пролет, на минато незнајно време, кога истото собитие, истото плетиво се случило, и од едно во многу се умножило, го раширило родот свој и породот; така и секој прв ред, зборот прв во првиот ред се сеќава на претходните сочиненија во кои бил настанет, па еднакво постапува како и тогаш, и раѓа еднакви и себеси подобни зборови, гласови и редови. Така велеше Филозофот, слава му во станот небесен, оти говореше мудро и разумно, но немаше кој да го чуе, да го познае и да го благослови, освен мене, и тоа делумно.
      И бидејќи редовите први веќе недостапи беа, најде едни скали Филозофот, скали што водеа право угоре кон небото, и ги постави на испакнатиот дел од папокот. Но немаше на што да ги потпре, и тие стоеја речиси право, простум, о блажени и бедни, мудри и безумни! Тој три дена се молеше Богу во една пештера под самиот папок на светот, и кога четвртиот ден се качи на скалите, тие стоеја како да се закопани во каменот, во карпата Бехистунска! Чудо божје се случи, о, благоутробни и бедни духом, миракула! Оддалеку кога го гледавме, ни се чинеше дека скалите се забуцани не во карпата, туку во небото! Си замислував какво лице отровно ќе направеше Лествичникот да ја видеше таа слика, тоа указание божјо: тој, Филозофот, ситен, мал, качен на скала што стои во воздухот право, не допирајќи ништо, оти не само што знае, туку и верба Божја во себе настанил! Го прашав вечерта како е можна миракулата, а тој рече: „Никаква миракула тоа не е. Тоа е стварност. Свети Петар одеше со цврсти чекори по бездната морска додека гледаше на единствениот Исус Христос, но почна да тоне штом почна да мисли на бурниот ветер и на брановите што во височина се креваа, па почна да слабее во вербата своја во Богочовекот."
      И така, ред по ред, се качуваше Филозофот угоре по текстот, кон врвот, напредуваше како за букви да се држи и придржува по пустата гора Папок на светот што се викаше, и јас мислев дека и тој буква ќе се стори на каменот, толку многу се боев за него, да не му се случи нешто. „Преписот е најопасното нешто", велеше. „Изгледа лесно, но не е така", говореше кога ќе слезеше од карпата. „Најлесно се препишува потписот", рече, „оти прв оздола е, најдолен, како срамотијата кај телото на човекот, а најтешко првиот збор, глава вистинска на текстот што е, крст за храмот што е, оти највисоко се поставува и кажува кој е сочинител на словото, Седржител негов. Оти првиот збор, главата, обично секогаш е: јас, а во секое слово јас различен човек е, сподобие различно, душа различна. И оној кој препишува, не е истотото сподобие што го сочинило изворникот, па затоа, она јас во умножението не е веќе она јас што го сочинило словото првородено."
      Говореше Филозофот многу ука тие месеци и дни, а мојата слаба душа малку од тоа запомни и малку може сега да преподаде, но најтешкото настана кога требаше да се препише најпрвиот ред од текстот. Скалите веќе не допираа до тој ред, и изгледаше дека овојпат нема исход, излез нема никаков. Самиот почеток на текстот висеше над една огромна црна бездна. „Како што и очекував", викаше качен на своите скали, на најгорната греда Филозофот, па уште и кренат на прсти, извидувајќи ја бездната. „Како што и очекував: почетокот на сочинението бездна е што голта, и треба да се премости!" И тој ги постави скалите на еден засек над бездната, како мовче и ја премости. Потем заби едно колче над првиот ред, над бездната, врза една ортома за колчето и побара од нас да сплетеме кошница во која ќе може да се смести човек. Потем три дена се молеше Богу во својата пештера и на четвртиот ден гргна вода голема од карпата, од Папокот на светот: вода студена, изворска, кладенец студен среде врела пустина! Филозофот ја собираше водата од карпата, правеше кал и потем, од калта сочинуваше плочки меки; потем се качуваше во кошницата што беше висната над бездната; од кошницата, исправен, на прсти од нозете истегнат, со прсти од рацете сосема испружени, со крајни сили ги лепеше калните плочки врз првиот ред и добиваше отисок од сочинението. „Мора да се следи отисокот на зборовите, трагата нивна во каменот, оти друг начин нема, оти и ловецот по својот елен оди по трагите од нозете, по следите негови", велеше Филозофот на нашето чудење од каде му истекна таква ука да чини умножение на таков начин, таму каде рака човечка и калем не достигаат. На третиот ден остана да се сочини само уште отисок од првиот збор, за кој Филозофот претпоставуваше дека е јас, а клучот за тоа јас беше потписот од крајот на текстот, што прв беше умножен, и што според уката на Филозофот значеше: Дариј. И токму кога сакаше Филозофот плочката врз првиот збор да ја залепи, да ја допре, па и тоа последно, а прво во текстот зборче, јас што се вика, верно да помине во умножението, ровја од ведро небо удри во врвот на планината и силен блесок видот ни го помрачи на сите; и потем земјата ужасно се затресе, и се тресеше долго; ужасен облак од прав се крена и сосема се замрачи небото, и сонцето на него се зацрни како точка црна, како јагленче, како црн пајак вознемирен кому некој мрежата се обидува да му ја раскине, да му ја помести, да му ја ороби, да му ја украде. И се тресеше земјата под нашите нозе, и сите исполегнавме и испопаѓавме на земја, а Филозофот сосема го снема во облакот прав, и јас помислив: „Упокоение дај Господи на душата негова, оти заспа тој во Господа, скончание страшно го снајде при чинењето умножение на записот проклет". И потем се смири сè, и само лелеци се слушаа од блиските населби и градови околу Папокот на светот, врисоци до небото, на сите четири страни од светот. 
      А кога станавме од земјата, и кога облакот се расчисти, видовме: скалата на отец Кирил си стоеше сè така негибната на карпата Бехистунска, угоре кон небото; и кошницата негова над бездната си стоеше, и тој во неа, негибнат сосем! Беше целиот во бела прав, но среќен, оти в рака ја држеше плочката од кал со отисокот од последниот збор наназад, а првиот однапред во текстот мерено! Миракула Божја го поштеди Филозофот, и тој слезе меѓу нас, на земјата што бевме, и рече: „Сè е умножено верно и добро е умножението".
      Дури тогаш легна и заспа, и за првпат спиеше мирно откако тргнавме по тој чуден пат, по патот на подвигот. Каменот се пресели во книга, буквите добија топлина и боја под прстите на Филозофот, и само умората го спречи уште истата вечер да ја отклучи клучалницата на натписот ин.	
      И тоа се случи патем. На третата ноќ, додека караванот наш мал ноќеваше, Филозофот ме разбуди и рече: го отклучив записот и видов што има зад буквите. Стоеше над мене, со книга и калем в рака, и на книгата, со наши букви беше испишана тајната запишана на Папокот од светот!
     17.
      
      
      
      Никогаш, о возљубени, не сум ви преподал слово целосно за крстот мој, што го носам од раѓањето, како слепиот што си го носи стапот по патишта знајни и незнајни. Но мојот крст не е на челото, туку на грбот. Сите крст на чело носат, јас на грбот. И затоа, возљубени не порано, ами сега ви преподавам слово за тоа. Времето не беше дојдено да ви ја кажам оваа дребулија тогаш кога ви говорев за чудното собитие со пајакот во западната одаја, но тогаш првпат забележав дека и пајакот грозен имал крст на грбот и се вџашив, а колената ми затреперија: во каква врска сум јас со тоа сподобие грозно, наказа вселенска што голта мушички кои влегуваат во неговата мрежа, лажно сонце студено сонце со зраци родени од лига, од утробата негова студена?!
      Има уште, но времето не е дојдено, за да биде кажано. Но времето ќе дојде, оти тоа никогаш не доцни, оти самото се чека себеси, а оној кој сам се чека никогаш не се остава да чека долго и доаѓа токму навреме, како Господ Бог што ќе дојде за да ги измери делата наши на кантар небесен, кога ќе дојде времето за тоа.
      А ние дојдовме предоцна во Константинопол, јас и Филозофот, предоцна се вративме од нашиот подвиг, оти времето нè беше претекнало. Нè беше претекнало затоа што некој побрз од нас излезе, оти лукавиот се усовршува во брзината, и се умножува во неа, наместо во светлината, па умножувајќи се во брзината стигнува секаде и во секое време, за да ти наштети. Тој некој што пред нас стигна (а стигна пред нас оти ние бевме некаде, а тој секаде, и затоа - никаде) беше - Лествичникот.
      Стоеше Лествичникот гордо, самовозљубено, десно од логотетот, а ние влеговме правливи, вошлосани, усмрдени од долгиот пат, од подвигот наш. Лествичникот во нова руба, ние во партали, како питачи. Логотетот потстана, нè изгледа од сите страни и потем рече: „Господе! Каде бевте сето ова време?" 
      Филозофот се прекрсти, се поклони пред логотетот и рече: „Го најдовме Папокот на светот, за кој се смета дека го крие истиот запис како оној во одајата што немаш сила да ја отвориш". „И? Што најдовте таму?" праша Стефан Лествичникот, намирисан во телото и душата со миризби самовозљубени, Лествичникот, чии скали потпрени на душата негова суетна беа, голема колку карпа или планина. „Запис", рече Филозофот. „Мислам дека тоа е истиот запис што сохранет е во тајната одаја", рече. „Препис учинивме, умножение од тој запис и го решивме", рече Филозофот (Не ми беше јасно зошто цело време вели „ние", кога сам се подвигуваше Филозофот, нека му е слава во Станот Небесен, но и мене ме стави до него, не ме заборави, како Господ што рече: „И каде ќе одам јас, таму и слугата мој со мене ќе оди!"). 
      „Попусто сте се мачеле", рече логотетот. „Записот веќе е решен".
      Гледавме стрештено час во логотетот, час во Лествичникот чие лице сјаеше од гордост и самовозљубеност. Се креваше тоа грдо сподобие на прсти пред нас, и окото бело му светкаше, и насмевка на лицето му се јави. „Како решен?", праша смерно и кротко Филозофот, додека мене крвта ми вриеше од возбуда. „Така", рече Лествичникот. 
      И потем раскажа собитие вакво, за кое трипати повтори дека е верно, и јас знаев дека знак на несигурност е тоа повторување: на првата ноќ откако сме заминале ние од дворецот, небаре ѓавол ја напуштил престолнината и во вреќата своја сите проклетства ги однел, на Лествичникот видение верно му се јавило: таткото негов, Мида, на сон му дошол и побарал да го откопа од гробот. Вака, според устата на Лествичникот, му рекол: „Дојди синко единствен (тоа особено го нагласи, но тогаш јас не ја сфаќав смислата на таа нагласка), и избави се од неправдите што ти ги нанесоа поради Филозофот, и името ти го одзедоа: дојди и види што има во гробот мој!" И утредента Лествичникот слегол во гробот од татка си, и ковчежето го откопал, негибнато сосем, и в раце го држел, а косата на главата му се исправила од страв и ужас, оти од ковчежето доаѓал чуден звук, како коските на таткото негов да штракаат и да се распоредуваат во устројство чудно. И глас му се јавил, велејќи: „Не бој се, оти вистината е тука, во ковчежето, а од лицето на вистината не праведниот, туку оној што лаже треба да се бои". И тој го отворил ковчежето, и видел: сите коски на таткото негов, букви тврди, на местото свое биле, а меките ги немало, оти месото од телото прво се распаѓа, и кај човекот и кај зборот што умира. И се подредиле коските-букви во низа, што изгледала вака, а гласот му рекол: пишувај она што ќе ти го кажат коските на таткото твој:
     Жн мј, чш мј, пррквј ддк м ѕвзд. Бд м з пњ н Гспд, првнцт шт бд нќ. З д вкс Гспд нпрвн д дрг дрв. Пј пвј с с вслб, звквј: ллј! в г кнзт, цлт сбр ќ ј дглд нгвт слв, црт пмѓ нив. Птпс: Цр Слмн.
      И откако тој запишал, се вратиле коските назад во ковчежето и тоа засекогаш се затворило со таква сила што веќе никој не можел да го отвори, да го отпечати. А гласот загадочно му рекол: „Надополни го просторот меѓу коските на отецот твој со месо, обнови го целосно телото на Словото, на таткото твој, и засекогаш ќе останеш во славата на царот и логотетот, прв меѓу првите ќе бидеш во царството над сите царства земни!"
      И Лествичникот тоа и го сторил: знаејќи ја уката според која тврдите гласови коски се на Словото, а меките – месо, тој, додека Филозофот се измачувал окован на карпата Папок на светот што се викаше, како Прометеј кај незнабошците, неколку месеци, дење и ноќе се измачувал во скрипториумот, распоредувајќи меки гласови меѓу тврдите, и го отклучил записот, оти го добил решението. И тоа токму еден ден пред да се вратиме ние.
      Додека Лествичникот говореше, јас гледав во лицето на логотетот: тоа сјаеше со гордост и со почит кон Лествичникот, почит која се граничеше со страв, оти Лествичникот во собитието што го преподаде одлично се беше послужил со сите маани на логотетот, оти ги познаваше сосем. Суеверен беше логотетот и душата слаба му беше при секое спомнување на пророштва, виденија или гробови; се плашеше од мртвите повеќе одошто од живите, како и секоја власт, оти совеста на владетелот никогаш не е чиста, оти за да биде владетел многу гробови треба да наполни со месо и коски човечки, за да ги отстрани оние на себе подобните, оти ако не ги отстрани, тие ќе го отстранат него и на неговиот трон ќе седнат. 
      И потем, на знак од логотетот, чие лице сјаеше од среќа, оти печатот на проклетството веќе беше избришан од царството, Лествичникот го прочита она што го беше отклучил од записот. Со каква самовозљубеност го извади пергаментот од под својата риза, и како само го разви свитокот, и како читаше, и во каква поза, како трубач небесен! И прочита:
     Јас, царот Соломон велам:
     Жено моја, чашо моја, пророкувај додека има ѕвезди. Биди му за пиење на Господа, првенецот што бдее ноќе. За да вкуси Господ направена е од друго дрво. Пиј и опивај се со веселба, и извикувај: алилуја! Еве го кнезот, и целиот собор ќе ја догледа неговата слава, и царот е помеѓу нив. Потпис: Цар Соломон, 909.
      О Боже, о ангели и архангели, серафими и херувими, вие што го потпирате сводот Господов и ги утврдувате темелите на небесата! Текстот што во рака го држеше Филозофот гласеше пак вака:
     Јас, царот Дариј ви велам:
     Чашо моја, чашо моја, пророкувај додека има ѕвезди. Биди му за пиење на Господа, првенецот што бдее ноќе. За да вкуси Господ направена е од друго дрво. Пиј и опивај се со веселба, и извикувај: алилуја! Еве го кнезот, и целиот собор ќе ја догледа неговата слава, и царот е помеѓу нив. Потпис: Цар Дариј, 909.
      Двата записа се разликуваа само во дребулии: уводните стихови во двата записа имаа различно „јас"; во едниот случај тоа беше царот Соломон, а во другиот - царот Дариј; во нашиот препис го немаше зборот „жена", со кој започнуваше пак текстот кај Лествичникот. И, се разбира, потписите беа различни кај Лествичникот и кај нас, но иста беше бројката, за која не знаевме што означува. Се потврди тоа кога логотетот му заповеда на Филозофот да го прочита своето толкување, и кога овој, од збор до збор го преподаде словото како да беше изговорено од устата на Лествичникот. Логотетот не им придаде значење на дребулиите по кои се разликуваа двата записа; беше пресреќен што се потврди дека записот е решен, оти двајца го беа прочитале исто, и оти проклетството засекогаш беше тргнато на страна. Тој скокаше од радост, ги прегрнуваше и Лествичникот и Филозофот, им ветуваше делови од царството, товари азно, а овие збунето се гледаа, оти не очекуваа исход ист во словата, на две различни места најдени.
      Вечерта Филозофот ме тешеше во мојата одаја. Јас велев дека попусто сме се мачеле, дека голем труд непотребно сме сториле, а тој се обидуваше да ме разведри. Зарем има тешко бреме за оној кој пред себеси се возвишува, а не пред другите? Лествичникот се возвишува пред другите и прави добри дела само заради пофалба од логотетот; неговата свеќа во храмот свети само додека има луѓе што ја гледаат и ѝ се воодушевуваат, велеше. Штом нема луѓе да ја гледаат, таа свеќа се гасне, оти нема кој да ја фали. Зарем птицата лета заради тоа други да ѝ се восхитуваат? Или лета заради себе? Тешко ли е она бреме што тебе те носи високо, иако и ти него го носиш? Бреме ли ѝ се на птицата крилјата, кои ја носат во воздухот, високо на небесата? И откако не успеа да ја утеши мојата болна и до срж скрбна душа, рече: „Освен тоа, не заборавај дека записот не е решен."
      „Како не е?", прашав со жар во очите.
      Филозофот се смешкаше загадочно, како и секогаш кога сите мислеа дека сè е загубено, а тој исход чудесен наоѓаше, од ништо нешто сочинуваше. „Двата записа, во зборови мерено, говорат иста ука, известие исто носат. Но уката на чтението бара гласовите да се читаат; ти тоа добро го знаеш, нели?", рече и благо ме скара со прстот, оти таа ука ја имав потценето.
      „Во гласови мерено, тие два записа сосема неподобни еден на друг се, и различна душа имаат", рече. „Оти записот на Лествичникот сочинет е од триесет и еден, а нашиот од триесет различни гласови, што укажува дека неговиот на сосема друг јазик сочинет е, а нашиот на сосема друг, оти јазиците понекогаш се разликуваат еден од друг само за еден глас", рече. И потем, гледајќи низ мене, замислено рече: „Гласот Ж, буквата Ж, кај него ја има а кај нас не. Се прашувам: зошто?"
      Студени морници ме полазија. Отсекогаш, уште од првата ука по краснописание што ја стекнував во семинаријата, под будното око на Лествичникот и Пелазгиј Асикрит, сум се ужаснувал од таа буква. Оти личи на пајак. И на жена со раширени раце и нозе, подготвена да те голтне во својата мрежа, вселена мала што е. И како сега помнам: еднаш, во семинаријата, додека чинев умножение на едно слово, што токму со таа буква започнуваше, и буквата наресана беше со црвена боја, како пеперутка, на почетокот од текстот, ми се стори дека буквата прета со крилјата, дека ме довикува со нозете свои блудно раширени, и јас пламнав, се вцрвив, а Писмородецот дојде и ме праша зошто не му одговарам кога ме вика. И ми влепи шлаканица жешка, оти рече (а и другите семинаристи потврдија) дека ме викал неколку часа, а јас како во сон, како во видение, сè така со главата сум стоел над сочинението и не сум се јавувал. И кога виде Писмородецот, крај мене застанат, дека во буквата сум гледал, се вцрви и тој (Боже, дали и нему таа буква на блудна девојка му личеше, на блудница Вавилонска што те довикува меѓу нозете свои?), светна со окото мрежесто, па зеде и со својот калем ја покри убавината соблазнителна со мастило црно, невидлива ја направи. Сакав да го прашам од каде таков обичај низ вековите семинаристите и препишувачите првата буква од текстот да ја рисаат како жив човек, како девојка или сподобие на кое полот не може да му се одреди, како полу-жена а полу-животно, и дали во таквото изображение има грев некаков, и каква нужда има од таквото украсување на текстот, ако не - соблазнување на почетокот, искушение да се чита понатаму, да се напредува во мрежата на пајакот. Но тој веќе не беше тука; бесен, излезе од семинаријата, па се врати со слово друго и ми го подаде препис да учинам, а тоа слово, со буквата Ж што почнуваше, на друг го даде за умножение. 
      Од што се исплаши Лествичникот тогаш? Од буквата Ж, или од тоа што јас виѓавав во неа, зад неа, низ неа? И дали исто гледавме зад таа буква: сподобие грозно а привлечно, пајак или пеперуга, блудница Вавилонска?
      Сакав да му го раскажам тоа на Филозофот, но тој виде дека сум западнал во мисли кои ми го опсадија срцето, утврда мала што штити од минатите собитија и што сака да ги заборави, да не се сеќава, да не знае, но Духот го присеќава и на толмачење на собитијата минати го принудува. И виде Филозофот дека сум задуман, и излезе низ вратата, смешкајќи се со својата позната, лечебна, благоутешна, загадочна насмевка. А кога јас го кренав погледот за да се збогувам, додаде: „И, не заборавај, Иларионе, што тагуваш без потреба: потписот не е решен. Најважното нешто во секое сочинение за оној кој кон уката на крадењето се стреми...", рече и не доврши.
      Оти времето не беше дојдено.
      Утредента јавија дека ќерката на логотетот, секое утро се претвора во пајак грд, влакнест, и дека од креветот се искачува во аголот на собата, каде си плете своја вселена. И свети во таа темнозрачна мрежа како мрачно сонце отровно! А ноќе пак се спушта во креветот и во девојка се претвора.
      Три дена потоа, низ царството се рашири болест: Господ Бог пушти страшни пликови врз народот, и глувци се појавија, и земјата се тресеше три дни и три ноќи без прекин. Логотетот беше избезумен: не веруваше дека тоа се случува, оти и Лествичникот и Филозофот речиси исто сочинение прочитаа како клуч за страшната клучалница на тајниот запис. 
     18.
      
      
      Тоа пресуди логотетот да пресече: утредента сам го донесе страшниот клуч во одајата на Филозофот и му го предаде на рака. Беше блед, се потеше, како пред кап. И рече: „Влези во западната одаја. Нека се случи третото отворање, печатот трет од вратата нека се симне. Оти таа не умре; уште пострашно, се преобрази во пајак грозен и не ме познава; само си ткае во аголот и никого не познава." Повикаа и по Лествичникот, и тој дојде, притворен во тагата и скрбта своја пред логотетот. Сакаше нешто да изусти, да каже утешно нешто, да му се понуди на логотетот, но овој само го стави прстот на уста, и блед, полулуд, сломен, жив колку и мртовец, изусти: „Псссст! Од словата твои утробата ми е преполна веќе". Подлизуркото падна на колена пред него, почна да му ја пофаќа царската одора, да се крсти и да го благословува, но логотетот веќе тргна кон вратата. Лествичникот ползеше по него, го држеше за рубата, го задржуваше, и јас од страна видов солза во белото око, солза притворна, солза телесна, и слушнав како Лествичникот промрморе: „Мислев дека е готово, пречесен, и за добро работев, а не за зло твое; тагата моја е рамна на твојата, оти во воспитанието и уката што ѝ ја давав ја имав за ќерка своја." Логотетот застана, го погледна од високо, како мрава што се гледа, и гледајќи низ него, сосема отсутен, рече: „И како да обзнанам сега? Што да кажам? Да кажам: ќерка ми во пајак се престори?! Па не е ли таа преобразба - недолична? Што ќе каже народот за мене, за владетелите, за царството наше?". А Лествичникот се удри со тупаница по глава, во скрб лажовна, и уште посилно ги стегна краевите од рубата на логотетот и почна уште посилно со нив да си ги трие очите, да си ги брише солзите лажовни, што мене уште повеќе ми ја преврте утробата, па ми се згади и мислев дека ќе се изблујам. Но логотетот замина, Лествичникот остана со подадени раце кон него, на коленици клекнат, како што ѝ доликуваше на душата негова слаба, и јас повторно, во тој миг во чевелот негов видов, оти ризата му беше над глуждот: клуч златен од тезгата на трговецот од Дамаск.
      И мисла необична сосем, речиси луда ми дојде на ум: дека тој клуч можеби од одајата тајна, кобна е!
      Но Филозофот, кој го улови мојот поглед рече: „Времето е дојдено, да одиме". И тргнавме по скалилата, удолу, под земјата, кон одајата на гревот, прокобата и пророштвата. И нека се знае, преку говорот на летописот, за вас кои доаѓате: тројца бевме, Лествичникот, Филозофот и јас, Иларион Мозаичник, во шест илјади триста седумдесет и второто лето Господово, на вториот индикт од создавањето на светот, во месецот петти, ден од месецот тринаесетти; слегувавме, за третиот печат од вратата на одајата кобна да го отвориме, по третпат во неа сподобие човечко да влезе.
      По долго одење, по скалила незнајни надолу, се најдовме, во темнина црна пред тешката врата на вековната тајна. Колената ми беа слаби, возбуда ми лазеше по кожата како милијарда пајаци да ме полазиле; се чувствував уплашено но величествено, како да сум дошол до крајот на земјата, од каде само небото се простира со своите ѕвезди, како да сум дошол во вистинскиот папок на светот, како да чекорам по ѕвездите и светилата небесни. Филозофот ја држеше свеќата, напред, по него Лествичникот, и на крајот јас. Тој му ја подаде свеќата на Лествичникот, а овој, во суетата своја грозна, ми ја предаде светлината мене, за да не му биде на услуга на Филозофот, втор да не биде, лачоносец да не е, и јас помислив: „Ако. Нека остане светлината Негова кај мене, кога Лествичникот е слеп за да ја познае, а дадена на рака му беше".
      И потем Филозофот го извади клучот, стар, голем и страшен во запците: како заби на некое сподобие што голта тајни и ги чува. Со тешка мака, оти клучалницата беше древна, го стави клучот внатре и го заврте; како небесата да се отклучуваат, скрцка вратата, се отвори и јас му ја дадов светлината на Филозофот.
      Еднаш во животот, о бедни и благоутробни се отклучува тајна, само еднаш се сознава светот, само еднаш, во миг краткотраен се гледа невидливото како видливо, само една шанса има за да се познае и препознае Бог. Тој миг за мене беше дојден; влегов преку прагот, како што се минува прагот на животот при раѓањето, оти се влегува во непознат свет, во вселена цела.
      И видов дека сè што се кажуваше за одајата во описот од ливчињата на отец Мида, верно било, оти видов: одаја пространа, темна сосем, со среде на неа, што среде на светот беше. И видов: на средето од собата, Мозаичник некој незнаен и дамнешен, мозаик преубав сочинил од камченца ситни колку прашинки: мрежа даванесетаголна, со конци совршени, и во средето на мрежата ново среде, второ среде: пајак црн, сонце на вселена мала и уредена, сподобие раскошно, моќно, најсилно на светот, совршено оти од утробата своја плука и раѓа совршеност; и видов: на средето од пајакот, трето среде што беше, нацртан бел крст, и точно на местото каде се спојуваа краците на крстот - средето на светот, точката по која копнеел големиот Архимед, најврвната тајна на сите светови!
      И во средето на светот столб златен видов, столб што се извишува во висина на човек, во резби раскошни, од рака нечовечка сочинети, со какви што ниеден свешник на лицето на земјата не е украсен, па дури ни во храмот наш; и на врвот од столбот - плоча златна, четириаголна; и на неа - Книга во папокот на светот, чаша со питие небесно, Слово Господово! Пајакот на грбот свој го носеше Словото, мудрост најпресветла, највозвишена, целиот свет на плеќите свои го носеше, оти крст имаше, како и мојот! И сфатив дека ова е провидение, дека пајакот мене ми е подобен, или јас нему, дека попусто самиот сум се унижувал пред Лествичникот и другите бедни, сакати, недоквакани, унакажени духом, оти сум ги обожувал без потреба, идоли златни од нив (а шуппливи) сум правел, дека мојата добрина тие ја претвориле во своја предност, во ропство мое, дека во шупливите кипови на идолите влегувал нечестивиот и со него сум зборувал кога сум глаголел со устата на Лествичник Беден, кому скалилата во насока погрешна му врвеа; дека сум го лутел Бога оти знак ми дал да го носам светот на плеќите свои, а јас не сум разбрал, не сум го познал знакот и сум дал предимство на друг, оној што е под управата на гревот, на нечестивиот, и со тоа сум учествувал во поразијата Божја, во прогонството Негово, оти никогаш не сум се борел, не сум се спротивставил, послушен секогаш сум бил; а оној што послушен е секогаш, тој послушен и кон ѓаволот, а не само кон Бога ќе биде, кога ѓаволот ќе му се претстави под лика лажна, под образ притворен! И нема да се посомнева!
      Ете така, бедни и благоутробни, од добрината сопствена се страда, а душата благородна, кога во рацете на грешни и на силни, со смерност и добрина ќе им ја дадеш, ќе ти ја вратат како празна гробница!
      И стоевме така, стаписани, и гледавме во книгата отворена што беше. Филозофот пристапи, ја осветли книгата и ние видовме верно, како и во ливчињата на отец Мида што стоеше сведоштво: писмото на записот сосем непознато беше, а записот имаше форма на клопче; само во средината на клопчето една буква се одделуваше од другите, по форма и боја: тоа беше буквата Ж, истата онаа поради која добив шлаканица во семинаријата, од Писмородецот! Личеше на девојка, на блудница вавилонска, жешка, оти и бојата ѝ беше таква, жешка, црвена; Филозофот ја допре со врвот на прстот и се насмеа, а Лествичникот ништо не сфаќаше, но јас знаев дека во тој миг Филозофот ја чувствува сета топлина на светлината, жарот на сонцето сето, врелината на плодницата, осилото на пајакот, печењето и жарот на најотровниот отров, оти отровот е лут, и гори, и во болка со него се насладуваш; сето тоа го знаев, и знаев дека Филозофот веќе следниот миг ќе помине со прстот по сите букви, од буквата Ж ќе почне, од средето на клопчето, и дека ќе им ја прочита топлината на буквите, бојата нивна, и дека тргнувајќи од средето, најпрвин ќе помине со прстот кон едниот, а потем кон другиот крај на клопчето, и дека потем сосема спокојно, како да не прочитал ништо, ќе се сврти со светлината кон ѕидовите на одајата, како да разгледува храм непознат. И така и би: веќе следниот миг тој ги осветлуваше ѕидовите на одајата и јас знаев дека го бара нечестивиот, фреската негова, сподобието соблазнително и страшно нацртано на сфера, на купола небесна, божја!
      И го видов во моето видение и него: мал, расклештен, со опашка грозна, влакнест како пајак, во центарот на малата апсида: отстранет, прогонет од небото, од таванот на одајата мрачна, но сепак тука, блиску, како да чека да се врати, како да е привремено тргнат на страна; прогонет од големото, тој чекаше како пајак влакнест во своето мало небо, оти небото на две беше поделено, на големо и мало; си чекаше таму, сам во својата вселена, со тие негови вжарени очи на гревот, страста и блудот; и во тие вжарени очи јас ја видов, во откровението мое, сета историја на светот, вековите со страдања, казни, измачувања, распнувања, убиства и кражби, блудничења и невери, потоци крв и солзи видов поради страсти јавно искажани, поради создавање вселени мали, поради ловот на малите и неспособните во мрежите на големите, силните и отровните; и видов дека и Филозофот гледа, и дека мисли исто што и јас, и дека се обидува да се сети како гласеше последната реченица со која завршуваа претсмртните ливчиња на отец Мида, па се разбравме со поглед и јас реков: „Кога човек го гледа тој ѓавол, коските му штракаат, и посакува да се скрие од него, на место невидливо, толку невидливо што...", и ја изговорив последната реченица на пречесен Мида, и без да знам, а узнав подоцна, кога стигна времето, ја решив тајната на записот!
      А Филозофот ме погледна, се насмевна и ми упати поглед кој значеше: „На прав пат си, Иларионе!" Лествичникот ништо не сфаќаше од тие наши погледи, но се вцрви од разлози што подоцна ги узнав, оти не знаеше зошто ја спомнувам последната реченица на татко му, а не сакаше ништо од татко му на друг да даде, да дозволи да се служи некој со татковината негова земна. И тоа беше сè; потоа Филозофот рече: „Да одиме".
      На вратата, Филозофот ми ја подаде мене свеќата (значеше тоа дека го беше забележал ситниот гест со кој Лествичикот одби да му ја носи светлината при влезот), и потем се обиде да заклучи. Но, клучот многу тешко одеше и се заглави среде клучалницата. А Лествичникот, кој цело време беше на штрек, како едвај да чекаше да си одиме, рече: „Малку повнатре со клучот, и потем силно десно". И Филозофот го послуша и вратата навистина се заклучи. 
      Тогаш уште не знаев дека тоа заклучување на вратата беше конечно отклучување на душата на Писмородецот. Бевме излезени од кобната одаја, од видението, и мене ништо не ми беше јасно; изгледаше како ништо да не сме сториле, како само да сме ја разгледале одајата, а на лицето на Филозофот сјаеше некакво чудно блаженство и спокојство. Како што рече еднаш Филозофот: многупати кога слегуваш, мислиш дека се искачуваш и обратно. И овојпат беше така: бевме долу, а всушност на врвот.
      А кога на сред искачување Лествичникот списка дека свеќата во рацете на Филозофот се изгаснала, јас речиси скокнав од радост: за мене не настана темнина, оти околу телото на Филозофот повторно сјаеше оној облак од виолетова светлина, и јас повторно гледав! 
      Потем го зедовме Лествичникот за раце, онака како што пред неколку месеци го преместувавме неговиот грозен отровен пајак од западната одаја, и го изведовме на виделина.
      И ништо не ни се случи во одајата кобна, оти писмото за нас не беше смртоносно: та Филозофот и јас веќе подготвени бевме за него, оти го видовме истиот запис на планината папок на светот што беше, а Лествичникот во ковчегот од таткото свој; и не умревме таа ноќ од дејството на записот, но несреќа една сепак се случи: се отклучија уште многу клучалници што дотогаш невидливи биле и на невидливи врати од одаи невидливи на судбината - поставени биле!
     19.
      
      
      Вечерта не можев да заспијам, оти чув, разбрав дека Филозофот му порачал на логотетот: да слезат утре заедно во источната одаја, и овој да му го открие конечното и точното значење на записот, и да му каже уште во што се состои проклетството што со векови го опседнува царството. Не ми беше ништо јасно: та ние само ја видовме одајата, и ништо не разгатнавме. Но, не било така, како што подоцна се покажа; и најголемите тајни се разјаснувале тивко, без возбуда и, како што се виде, на начин сосема едноставен и јасен, како да не биле никогаш - тајна!
      И поитав кон одајата на Филозофот, но за да дојдам до неа, требаше да поминам крај одајата на Лествичникот, пречка несовладлива да минам, оти тој старешина беше и можеше секој миг да излезе од одајата своја и да ме праша каде одам во глуво доба и какви сојузи склучувам со нечестивиот; можеше да ме накодоши за сојуз со рогатиот кај логотетот, и главата да ми ја отстрани од раменици, ако се случеше тоа.
      Но иако срцето ми биеше, за првпат во животот јас не сакав на полпат да останам, со средните духом, со накажаните, со малоумните. И тргнав, решен да узнаам. А кога дојдов до одајата на Лествичникот, нозете ми се отсекоа. О, бедни и блажени духом, кога не умрев тогаш, вечен ќе бидам на земјата: така ми се чини. Оти слушнав гласови кај Лествичникот и помислив дека вратата од одајата само што не се отворила, оти не беше сам: помислив дека е со логотетот, и дека повторно го заведува и наведува против Филозофот. Но, не беше така, за среќа моја: слушнав убаво дека Лествичникот му рече на ноќниот патник во одајата негова да оди и да го чека долу; така рече и никако поинаку, оти слушнав. А потем слушнав плач женски, и зборови неколку неповрзани, од женска уста кажани, и според говорот, знаев: внатре беше ќерката на логотетот! 
      И минав низ коридорот на прсти, а кога ја заминав одајата стрчав до другиот крај на зданието, и не можев да сопрам, оти страв силен ме обзеде и срцето ми тупотеше во грлото. Отклучувањето на тајните беше почнато, клучот во клучалницата најдлабоко беше ставен, како кол глогов во срцето на врколакот, и немаше назад додека сè не се растајни, додека сè не се дознае и види!
      А кога влегов во одајата на Филозофот, тој се молеше Богу. Се сврте и, како да ме очекувал, ми даде знак да седнам. Не знаев како да почнам и реков: „Во одајата се. На Лествичникот". А тој ме погледна, се насмевна кротко и рече: „Знам. И затоа молитва чинам". И продолжи да се моли за душата на Лествичникот како за најголем пријател. А кога заврши, рече: „Ти си човек со крст. Оти ја реши загатката".
      Не можев да им поверувам на ушите; свеста ми се виеше, срцето не ме слушаше, душата ми пламтеше во некаков непознат оган. „Како?", успеав само да пропелтечам.
       „Ти виде, нели? Виде дека тој знаеше како треба да се намести клучот во клучалницата за да се заклучи одајата? И рече: ,Повнатре со клучот, и потем силно, десно`, како секој ден да ја отклучува!"
      О, Филозофе! Човек во телото, ангел во душата, мудрост неисцрпна! Ти благодарам што ми ги отвори очите: та нели и најмалите нешта не смеат да се понижуваат, нели животот е мозаик во кој без едно единствено камче нема целина плодоносна? И рече Филозофот: „Лествичникот е блудник, и блудствува со ќерката на логотетот; откако му е доверена на воспитание и ука, тој секоја ноќ ја води на тајно место и води љубов со неа. А најтајното место во ова царство е одајата со три печати, оти во неа сигурно никој нема да влезе, за да не го навлече проклетството врз себе", рече. 
      Мене свеста ми се врати, и видение јасно, светлина силна во умот ми се јави, па се состави мозаикот: ми стана јасно од какви причини го немало Лествичникот на закопот од неговиот татко, пречесен Мида, и разбрав дека отсуствувал шеесет дни и шеесет ноќи, токму колку што треба за да се потроши под нозете патот до Дамаск и назад, до тезгата на трговецот со клучеви и пајаци отровни и назад; ми стана јасно дека го украл клучот од западната одаја, од рубата на неговиот татко пред овој да се упокои на рацете негови, пред писмо да се престори; и дека златниот клуч е умножение, дело на рацете на Амореецот, вешт во создавање подобни клучеви; ми стана јасно дека Лествичникот, откако направил умножение на клучот, го вратил изворниот клуч во одајата на неговиот упокоен татко, и дека од тагата по таткото свој се лишил, само за да го направи тоа дејание гнасно: клуч-близнак од одајата кобна да поседува, да има. И дека со клучот одајата ја отворал не три, туку безброј пати и дека затоа поразии лоши и ужасни навлекол врз царството наше; и дека во одајата ја водел ќерката на логотетот, безбеден сосем, за да блудничи како со блудница Вавилонска. И јасно ми стана дека во таа одаја, под вжарените очи на нечестивиот, кој се насладувал како трет во нивниот блуд, девојката се извивала под него, претворајќи се, од ден во ден, проколната за гревот за кој малоумните не се свесни (но умниот бил свесен!), во пајак гнасен! И си помислив: па и рацете на Лествичникот, како да стануваат сè повлакнести, од ден на ден!
      Станав и не знаев каде да одам. „Мир со тебе, Иларионе!", рече Филозофот. „Успокој се, оти уште има".
      И потем кажа: со врвовите од прстите поминал по записот-клопче; и не прочитал ништо ново; во центарот на клопчето, во средето на преѓата ја прочитал буквата Ж, во жена престорена, насликана од незнајниот сочинител на таа одаја; лево од неа го прочитал записот познат: Јас, царот Соломон, велам: Чашо моја, чашо моја, пророкувај додека има ѕвезди. Биди му за пиење на Господа, првенецот што бдее ноќе. За да вкуси Господ направена е од друго дрво. Пиј и опивај се со веселба, и извикувај: алилуја! Еве го кнезот, и целиот собор ќе ја догледа неговата слава, и царот е помеѓу нив. Потпис: Цар Соломон, 909. А десно од буквата блудница прочитал: Јас, царот Соломон, велам: Чашо моја, чашо моја, пророкувај додека има ѕвезди. Биди му за пиење на Господа, првенецот што бдее ноќе. За да вкуси Господ направена е од друго дрво. Пиј и опивај се со веселба, и извикувај: алилуја! Еве го кнезот, и целиот собор ќе ја догледа неговата слава, и царот е помеѓу нив. Потпис: Цар Соломон 909.
      И се узна така дека исто  слово стоело и од лево и од десно од средето на клопчето, од буквата „Ж", небаре огледало е таа.
      „Значи", велеше Филозофот, „потписот од записот наш, оној од планината Папок на светот што се викаше бил лажен; Царот Дариј не бил автор на записот, негов сочинител, туку Соломон; кога Дариј ја победил војската на непознатиот непријател, знаејќи за записот на планината од ини времиња, решил само да го избрише потписот „Соломон" и да го испише своето име, Дариј" велеше. И потем се насмеа и рече: „Неговите каменоресци и немале многу работа!" Потем помолче и рече: „Затоа планината се урна кога се обидов умножение да сочинам, отисок од првиот збор, кој беше јас; оти гневот Божји се јавува кога некој лажно јас зема за свое, како Дариј што направил со она јас што му припаѓало на Соломона!", рече.
      Не можев да им поверувам на ушите. Собрав сили да изустам: „Та зарем така сочинувале слова сјајни владетелите? И зарем не е тоа кражба, дело недостојно ни за арамија, а камоли за цар? И ако е така, зарем не е тоа само еден единствен запис за славата земна, што власта постојано го присвојува и само врз него се препотпишува?"
      И потем мисла соблазнителна во умот ми дојде: „А кој е тогаш вистинскиот сочинител на словото? Зарем не е тоа - Бог, а ние го земаме неговото јас како вреќа туѓа со пљачки арамија што зема?" А Филозофот, како да ми ги чита мислите, рече: „Мислам дека, кој и да е творецот, побудата да сочини слово му била жена; буквата Ж, која е и почеток и крај на клопчето, сосема на жена личи, и затоа во записот на средето од буквите е поставена! Само жената го одржува писмото во живот: ете тоа сакал да каже незнајниот градител на одајата."
      И потем стана, и почна да чекори во круг по собата. И рече: „Но уште има." А јас гледав во него стаписано.
      И рече (мислам) вака, оти главата ми шумеше, и не се сеќавам на точните зборови Негови: дека таа одаја целата била сочинение; и дека не била книга само онаа книга на столбот поставена, туку одајата цела била книга, оти имала значение. И рече дека дури и бројот во потписот криел тајна, оти значел: еден сочинител (деветка една, тројство совршено, оти трипати тројството се повторува во бројот девет) од левата страна, и еден читател од десната страна. А нулата меѓу двете деветки била сочинението, клопче тркалезно, бездна непозната, сè во ништо ставено. Сочинението е мрежа пајакова, круг, нула чиста во која се содржи сè, од која сè излегува и во која сè се враќа, како што од утробата на жената, на буквата Ж, пород излегува; утроба, нула вечна, источник на светот и уточник, кога наслада во жената и писмото се бара! И редовно, како што секое слово најмалку два созерцатела има, еден сочинител и еден читател, така и жената, запис таен и совршен, обично двајца мажи крај себе води: еден од десната и еден од левата страна. „Значи, жената е сочинение, и сочинението е жена", реков јас со страв. „Точно", рече. „Тие две нешта воопшто не се различни. Тоа сакал непознатиот сочинител да ни каже. Оти, она Ж, средето на клопчето, во себе ја има страста на жената; што е тоа што ги привлекува буквите да се подредат во зборови, а зборовите во мисли, ако не љубов, страст женска, привлечност на телата нивни?"
      „Но ние", продолжуваше Филозофот, „од левата страна на одајата бевме, и читателот лев на словото бевме. Но, кој беше, и кој истото слово го читаше од десната страна?" праша.
      И мене косата ми се крена на главата. На ѓаволот мислеше Филозофот, и не се шегуваше! Него го сметаше за втор читател, за оној кој словото го созерцува од страна неумесна. И потем рече: „Застанав јас кај ѓаволот, токму пред него, додека ти и Лествичникот го гледавте словото чудно; и со очи негови, на нечестивиот, го видов словото. И тоа поинакво се укажа, одошто е", рече. „Други зборови и гласови покажа, друго значение, и сосема е јасно, од она што го видов - зошто врз царството поразии и проклетства паѓаат", рече. „Утре ќе го натерам логотетот да застане со ѓаволот, пред него да стои, со негови очи да види, да узнае дека под словото друго слово има, под буквите видливи - други, скриени, под душата на словото друга душа е настанета!"
      „Па и ливечето на отец Мида", продолжуваше Филозофот, „не е цело сочувано, и завршува токму кога за ѓаволот треба да глаголи, вака: ,Кога човек го гледа тој ѓавол, коските му штракаат, и посакува да се сокрие од него, на место невидливо, толку невидливо што...` Како да сака да каже дека местото е толку невидливо што видливо е сосем (оти највидливото најчесто не го виѓаваме), а во таа одаја повидливо место од она на ѓаволот - нема. Како да сакал отец Мида да каже дека човек треба да застане на местото од ѓаволот, во ѓавол да се престори за да го разбере словото; тоа е цената на читањето на скриените значења! Само ѓаволот го гледа она што ние не го гледаме!"
      И мене, во тој миг ми текна на чудната ука на Лествичникот, онаа за криење на важните и украдени нешта на највидно место, оти законот скриеното го бара на тајно, а не на видливо место!
      А Филозофот и натаму словеше, оти беше решен да го сврти и клучот во клучалницата на мојата бедна душа, и сè да ми растајни, оти слаб бев за отворање клучалници. Па рече: „Папокот на светот не е во средето на онаа планина; тој запис на планината е умножение, еднакво како што и овој запис е умножение, од некој изворник. Незнајниот сочинител на оваа одаја, со тоа што писмото во клопче го завиткал, сакал да ни каже уште и дека источникот вистински, првобитниот запис е кружен, како клопче, и дека во центарот негов стои жена, страст. И дека засекогаш е изгубен, и дека го бараме и денес, умноженија на изворникот сочинувајќи, на книги, во одаи и на планини високи, но источникот не се јавува, не се појавува!"
      А јас гледав во него како од ровја трештен, и сè ми беше јасно, и ништо јасно не ми беше, оти кажано е: во мигот на најголема светлина најмалку се гледа, и ништо јасно не е! Кој не верува, нека проба да гледа во сонцето: та нели најголема светлина тоа ни испраќа, и во мигот таков - слепило целосно настанува? Гледав во него и молев: кажи ми Филозофе, велеше мојот поглед, кажи ми каде е папокот, центарот, средето на светот? Каде е изворот на писмото древно и непознато? Што е изворникот на овој чуден запис?
      А тој рече:
      „Папокот на светот била чашата на Соломон, и на неа првпат записот од одајата бил сочинет; тоа е изворникот што денес го нема, а сите го бараме: во папокот на жената, во врвовите на планината, во мрежите и клопчињата на словата. Се смета дека сочинител на тие стихови е Соломон самиот, оти мудрец и поет бил. За чашата негова преданија се кажуваат и денес; се говори дека чашата била полна ѕвезди, и дека на папок личела, и дека во неа Соломон ја гледал судбината своја и ја црпел мудроста своја, како од книга, и дека таа му велела како да постапува во војна а како во мир. И дека во истата чаша Соломон мудриот, поетот, и вино си турал и дека пиел, и дека во подоцнежните години од животот со многу жени се насладувал крај чашата, и колку повеќе вино во чашата турал, толку поретко ѕвездите во неа се јавувале, гаснеле, и дека пророштва сè помалку кажувала чашата, сè додека не згаснала мудроста нејзина и негова, од вино премногу. А кога чашата некој ја украл, поколенијата Соломонови решиле да го остават за вечни векови барем записот од чашата, како опомена до оние што доаѓаат, како закон според кој мудроста слабее и гасне, од премногу страсти во чашата на животот. Па го испишале записот на една планина што личела на чаша, па ја нарекле планината Папок на светот. А потем, како што узнавме, царот Дариј и тој запис го присвоил, како незнаен некој крадец чашата Соломонова што ја украл, мислејќи дека таа ќе му донесе глас на најпознат светски пророк и мудрец. Конечно, третото умножение на записот го сочинил некој наш мудар и умен предок, кој сето ова го знаел, и сакал да ни каже уште нешто. Тоа уште нешто е кажано во записот, на невидлив начин, што утре ќе го направам видлив, пред логотетот", рече Филозофот. И пак почна да се моли Богу.
      А мене, во тој миг ми се растајни записот од западната одаја: пресметката. И знаев дека пресметката се однесувала на таа чаша и дека најверојатно говори за длабочината неумерена и страста на чашата соломонова, во вино изразена. Тој запис беше пресметка на страста човекова, на неумереноста кон вино и жени. Виното опива и виденија дава; и книгата опива и виденија дава; и папокот на жената опива и виденија дава; изгледа дека тие три нешта воопшто не се толку различни колку што се различни зборовите за трите нешта. И јас знаев: не постои еден папок, едно среде на светот, оти на три е разделено: на чаша, папок женски и слово. Исто како и светлината што ја гледав, а што беше и боја и музика и светлина едновремено. А сепак тоа беше Едно. И знаев дека несреќата на човекот е во тоа разединување: од едно да се направи многу, наместо обратно да биде. Оти блажен е, среќен е оној кој ќе успее да ги спои светлината, бојата и музиката; блажен и среќен е оној што од папокот на жената љубена, од словото свое и од чашата вино ќе сотвори Едно, оти само тогаш ќе го најде, ќе го означи средето на светот. И средето ќе биде во него, и тој во средето.
      Но сакав уште да знам: што видел Филозофот, кога застанал на местото од ѓаволот во таа одаја? И што вели словото кога ѓаволот со свои очи го чита?!
     20.
      
      
      
       
      Најголемата несреќа, сепак се случи со нишанот мој на грбот, со крстот што сум го носел одзади, оти се растајни, јасен стана, а кога станува некој знак јасен, тој исчезнува и не се гледа веќе, и внимание никакво не му се подарува. Така и со познатите и непознатите записи: низ познатите ѕиркате како низ стакло, низ непознатите како низ дупка во ѕид непробоен од утврда крепосна. Така и со мојот крст, за кој нешто ви преподадов, но времето не беше стигнато. Но сега времето дојде, тука е тоа, и не може да чека, како и секое време, оти тече како пченица од дупнат амбар, како вино од буре продупчено. 
      Беше полноќ, и јас одев по коридорот, и минував крај одајата на отец Лествичник, враќајќи се од откровението што ми се укажа во одајата на Филозофот. Одев и сакав да одминам, оти знаев дека Лествичникот не е таму, дека блудничи со девојката во источната одаја на гревот, кога одеднаш ми падна на ум нешто: та нели еднаш Лествичникот ука чудна и за друмски разбојници подобна ми кажа, ми преподаде: можеби чашата на Соломон, изворникот изгубен на сите неволји и записи чудни, се наоѓа токму во неговата одаја, на место сосема видно, незаклучено, оти таму законот нема да ја бара, туку на место скришно и недостапно за виделото човеково?
      Застанав, колената ми штракаа, како што штракале коските-букви во гробот на отец Мида, во ковчегот негов вечен и небесен, но собрав храброст оти се сетив на Филозофот и на неговата ука за непослухот: „Непослухот често храброст е што Бог ја наградува со откровение". И така и би: влегов, вратата скрцка, скрцка и мојата преплашена душа, и јас веќе следниот миг стоев пред масичката за препишување на Лествичникот.
      Во одајата негова немаше чаша, ни клучот златен од тезгата од пазарот во Дамаск го немаше, оти тој беше цврсто забиен во клучалницата на гревот.
      Но имаше нешто друго: половината непозната од ливчињата на отец Мида. И јас на масата најдов уште две ливчиња од претсмртното писание на отец Мида, за кои никој не знаеше дека постојат, оти сите мислеа дека Мида умрел на половина сочинение. Но не било така: на првото ливче, стоеше сосема верно она што Филозофот го растолмачи: крајот на прекинатата реченица: „Кога човек го гледа тој ѓавол, коските му штракаат, и посакува да се сокрие од него, на место невидливо, толку невидливо што...". А реченицата прекината продолжуваше вака: „... да не може да го види ѓаволот; а единственото место од кое тој не може да те види е неговото место; посакува, велам, човек да застане на местото негово, на местото од нечестивиот, и да види што тој гледа; а гледа сигурно слово поинакво од она што е сочинето од книгата". И потем отец Мида запишал, дека не го интересирало што гледа нечестивиот во словото, и дека не застанал на местото негово, туку дека со умот и уката своја, познавајќи ги самаритјанските букви, со кои записот бил сочинет, прочитал вака, од свое место: ЖЕНО моја, чашо моја, пророкувај додека има ѕвезди. Биди му за пиење на Господа, првенецот што бдее ноќе. За да вкуси Господ направена е од друго дрво. Пиј и опивај се со веселба, и извикувај: алилуја! Еве го кнезот, и целиот собор ќе ја догледа неговата слава, и царот е помеѓу нив. Потпис: Цар Соломон, 909. Значи, прочитал исто што и Филозофот од планината Папок на светот што ја викаа, освен потписот (за кој се растајни веќе дека лажен бил на планината, оти Дариј му влегол во устата на Соломон и неговото јас го зел за свое!). Но, прочитал и „Жено" наместо „Чашо", затоа што постојано гледал во онаа буква, Ж што се вика, центарот на клопчето-слово, а што на жена наликува, и погледот не можел да го симне од средето на клопчето!
      И стана јасно како Лествичникот, за ука неподобен успеал да го растајни записот: та тој цело време, бидејќи при себе ги имал двете непознати ливчиња на отецот негов, таткото Мида, знаел што значи словото. Но не сакал да го открие значењето на записот, оти ќе ја изгубел одајата на гревот и блудот, во која ја водел, секоја ноќ, малоумницата на логотетот, за наслада своја и на нечестивиот, што од ѕидот ги гледал, како трет во ѕверството страсно нивно!
      Ако кажел тој: записот значи тоа и тоа, одајата веќе немало да има клучалница, и секој ќе можел да биде сведок на блудот негов!
      И затоа сме страдале сите ние, царството цело: за насладата на Лествичникот, за насладата на еден!
      Но имаше уште, оти кога клопчето на тајните се одмотува, подолго изгледа одошто кога оној што крие тајна го замотува: на следното ливче, о бедни и благоутробни, го најдов родословието мое, тајната на светиот крст на грбот што го носев! Најдов, о бедни и блажени, летопис грозен, сведоштво за сказание (или собитие?) грозно, и мене ми стана јасно зошто Лествичникот, во часот кога татко му умирал на рацете негови, ги украл двата листа од претсмртните ливчиња на Мида и само две ливчиња оставил за нас, другите. И видов видение, откровение што ме скрши, ме здроби, прашинка ме стори. Видов што видов и еве како видов: застанав над непознатите ливчињата на отец Мида и погледот ми леташе по неговиот ситен краснопис, а душата ми се збираше како цела вселена ставена во црно зрно, во црн пајак, сподобие грозно.
      О, оче мој, татко мој, Мида! Зошто братот мој, отец Лествичник не ми кажа никогаш какво собитие грозно се случило таа ужасна ноќ, кога си го сочинувал преписот од источната одаја? Зошто ти, татко, не ми кажа, на сон не ми се јави, во видение, оти такви страшни работи децата треба да ги чујат од устата на татковците нивни! Проклет да си татко, оче мој, и ти, брате Лествичнику!
      Оти: си влегол, татко, во одајата со записот проклет, препис си сочинил, но очите не си можел да ги одвоиш од буквата Ж, стапица вечна, буквата девојка, најкрупна, црвена, што зографот-краснописец ја нарисал да биде со очи питоми, со раце и нозе раширени, спремна да го познае мажот свој;
      Оти: си видел жена, сподобие страсно во писмо, клопче отровно, со очи гулабови; со коса како стадо кози, кога слегуваат од Галадската гора; со заби - стадо истрижени овци, кога излегуваат од капење, од кои секоја има по две јагниња и јалова нема ниедна; со усни - алова панделка, со уста слаткоречива, со јаготки на лицето како половинки од калинка;
      Оти: вратот ѝ е како кулата Давидова, изградена за оружје: на неа висат илјадници штитови - сè штитови на јунаци; градите ѝ се како близначиња од млада срна, кои пасат меѓу кринови;
      Оти: твојот страстен поглед ѝ дал топлина на буквата-девојка, и таа оживеала, и скокнала од писмото-клопче, па паднала пред твоите нозе и почнала да ти ги бакнува стапалата;
      Оти, ти рекла: дојди мил мој, да излеземе во полето, да преноќеваме по селата; утре рано ќе појдеме во лозјата, да видиме дали потерала лозата, дали се отвориле пупките, процутеле ли калинките; таму ќе те опсипам со милувања;
      Оти: иако си му се заветувал на Бога по раѓањето на твојот единствен (сега ја разбирам смислата на нагласката на овој збор во говорот на Лествичникот пред логотетот!), Богу предаден син Лествичникот, си ѝ рекол: „О, колку се убави нозете твои во сандали, ќерко знаменита! Облите колкови твои се како веришки, дело од рацете на вешт уметник, папокот ти е како чаша тркалезна, никогаш без арома; утробата твоја - купа пченица, опкружена со кринови; двете твои гради - како две јаренца, близначиња на срна; вратот твој - како столб од слонова коска; очите твои - Есевонски езерца кај Ватравимските порти; носот твој - Ливанска кула, свртена кон Дамаск; главата твоја на тебе - како Кармил; а косата на главата твоја како пурпур; цар се вплел во плетенките;
      Оти ти рекла: положи ме како печат на срцето свое, како печат на мишката своја, зашто љубовта е силна како смрт; љубомората - лута како пекол; стрелите нејзини се стрели огнени; огнен жар на нејзиниот пламен;
      Оти: си ја зел за рака и таа те повела во вселената своја, во лозјето, во градините, меѓу кринови, меѓу двата нејзини колка, две веришки, две кули камени, во својата утроба, во купа пченица, па си ја познал буквата-девојка, и си го настанил семето свое во утробата нејзина ѓаволот што ја отворил за тебе, како јама, како порта што води во темен стан, во најтемна ноќ со јасни ѕвезди; оти ѓаволот гледал од своето мало небо на вас двајцата;
      Оти: си се разбудил одеднаш, пред полноќ, во прегратка на блудница жена, пајак грозен, сподобие црно и влакнесто, и ништо од убавината на буквата-девојка немало, со призрак си бил, со грозна ѓаволска претворба и си залелекал, си спискал, оти си видел дека буквата-девојка си стои негибната во клопчето од записот, невина сосем, немилувана, недопрена од раката твоја страсна, оти си ја израмнил буквата со пајакот, си ја побркал убавицата со наказата, ангелот божји со ѓаволот, па си спискал, и си сочинил, бргу-бргу препис на преписот;
      Оти: навистина си сочинил препис на преписот, со буквата девојка среде клопчето, и си ја нацртал уште поубава, и си отишол во западната одаја, и си сакал да ја оживееш, како Господ да си, оти само тој оживува и умртвува, подига и унижува; но ништо од тоа, оти буквата девојка, и сите други букви од умножението на преписот се сториле бројки кога си го пречекорил прагот на одајата западна, оти сè треба да се чита таму каде што е напишано, како што сè треба да си биде таму каде е поставено, оти поинакво лице покажува ако се премести на место што не му припаѓа, како луѓето во власта незаслужена; оти сè добро е поставено, и оти Господ ги постава работите на свое место, и од рибари апостоли постава, и од горди црви престорува, а од смерни мудри; како што сè треба да се направи во своето време, и да се љуби во свое време, и да се умира, оти сè има свое време, и секоја работа под небото има свое време; време кога ќе се родиш, и време кога ќе умреш, време кога садиш и време кога го береш насаденото; време кога се убива и време кога се лекува; време кога се урива и време кога се гради; време кога се љуби и време кога се мрази; време кога се греши и време кога се кае;
      Оти: си ме оставил мене, твое семе во таа црна, влакнеста утроба, полна со лига што се ткае во пајажина, во лулка на пајак, во утроба на јаглен-сонце со крст на грбот, девет месеци си ме оставил, и кога ме родила утробата на мајка ми, буква-девојка, ти веќе не си бил жив, но братот мој, Лествичникот, знаел што бара новороденчето пред вратата на одајата на блудот и не ми кажал;
      Оти: и тој слегувал во одаите без одобрение царско, се насладувал со малоумницата на логотетот, и недостоен за брат ме сметал, па затоа, и ја криел твојата исповед од мене, за да не ја научам, за да не узнам, и да не посакам и јас, како твој син, да го решам записот,
      Оти: се плашел од мене, оти од средето на писмото сум зачнат, од буква-девојка, оти сум Сказник и сказанија измислувам, и Мозаичник сум, оти скршеното го составувам; и се исплашил Лествичникот да не му го одземам првенството, па го сокрил родословието мое, да не знам кој сум и дека предодреден сум, како Сказник и Мозаичник светот на грб да го носам, на крстот мој; па ме презрел братот и во окови братски ме ставил и ме биеше додека не го отепа Бога во мене; 
      Оти: Лествичникот гладен по слава беше и сакаше целиот свет, вселената цела да ја голтне, како пајак, иако од жена е роден, и Сказник никогаш не бил, ниту Мозаичник ќе биде, оти за уката таа треба да си роден во средето на светот, на Словото, од пајак, од буква-девојка, ткајачка, среде клопчето на мудроста.
      Ете така, татко мој, оче Мида, така и ти брате Лествичнику што по скалите нагоре одиш (а слегуваш) кон својата одаја, и ја отвораш вратата и ме гледаш, и знаеш дека и јас знам, и солза не проронуваш, а јас плачам, оти те сакам, оти си ми брат и друг јас на светот овој ништо немам, оти ти велам: сè ќе сторам братот мој да не ја изгуби главата, оти утре страшно собитие те чека, брате мој, кога логотетот ќе види дека во утробата на записот пајаков уште еден запис има, уште една рожба, сказание уште едно, нестварно а стварно, не помалку вредно, сказание што ти не си го видел; и знаеш дека јас знам сè, оти ти влегуваш со клучот во рака, и знаеш дека знам дека одајата си ја отворил не три, ами три илјади пати за овие години. И ме гледаш, и се разбираме со поглед, и јас подавам рака, а ти клучот ми го даваш, оти знаеш дека првпат јас самиот сум решен на твоја страна да бидам, дело гнасно да учинам, за да те спасам од логотетот! Сè ќе сторам да не те погубат, да не те изгубам, брате мил, кој често велеше дека сè на овој свет во својот род е совршено, и пајакот, и мувата, и црвот, и дека поголема вештина се гледа во создавањето на еден црв или пајак одошто во храмови и кули царски, мостови и патишта и сè друго од рака човечка сотворено, а сепак мене, пајак моќен, ме презре и не ми даде да бидам совршен во родот свој! 
      Ти проштевам што за слава гладен, такововата исповед ја криеше,  за да стекнеш слава и богатства кај логотетот пред мене, да не би да ти го одземам првенството. 
      Ете тоа беше и на таков начин беше, оти не беше поинаку.
     21.
      
      
      
      
      Знаеш ли што правам, Филозофе, додека ти спиеш?
      Знаеш ли во каков грев влегувам, поради љубов невозвратена, братска? 
      Знаеш ли што правам, Филозофе, додека ти спиеш?
      Ја преместувам вселената. Средето на семирот го поместувам за една педа, за стапка една мравкина, за да ја сокријам од очите на ѓаволот, за да го направам невидливо она што е видливо, записот втор, втората душа на писмото, на сочинението кобно. Само за нокте едно помести го средето на светот, и тоа веќе не е среде, и писмото тајно се брише, не се виѓава. Сè што гледаме сведочи за невидливото. Но сè што ќе помине од видливо во невидливо, засекогаш исчезнува и никој никогаш не ќе може да го најде, да го види, да го созерца.
      Оти влегов со клучот на блудот од братот мој во одајата, во оваа иста ноќ; влегов сам, без страв, со колена од камен, оти не се бојам веќе од ништо. Влегов и застанав пред ѓаволот, со негови очи да видам, да го исчитам словото на книгата. А и вие, бедни и благоутробни ќе видите што видов. Само застанете на местото од ѓаволот, од десната страна на ова сочинение и прочитајте што пишува под словото видливо:
      
      
      
      Ете така, о благоутробни и бедни! Ете тоа го видов, најскриената вистина за светот со очите на ѓаволот ја видов и узнав: ни Соломон не бил сочинител на словото што му се препишува, туку незнаен некој поет, кој за грст златници мудроста своја му ја продал, чашата своја, за да преживее!
      И само еден чекор оддалечи се од ѓаволот и записот таен станува невидлив; и врати се пак кај него, и пак ќе го видиш! Оти само тој, еден ѓавол знае кој е вистинското јас на секое слово!
      Знаеш ли што правам Филозофе, додека ти спиеш?
      Ја преместувам целата вселена, невидлива за ѓаволот ја правам, без вид го оставам, и никакво бреме тешко не е тоа за рацете мои. Зарем тешки ѝ се крилјата на птицата за носење, ако во небесата потем ја носат? Тешко ли е да носиш бреме што тебе те носи и воздигнува? Јас, пајак црн, со крст на грбот, плетам. Во одајата сум. Дел по дел, камче по камче од мозаикот вадам, Едното го растурам на две, на три, на многу, го парчосувам Едното и пак го редам, го подредувам во Едно. Една педа потаму, еден чекор мравин, кон Западната одаја, кон буквите што се сторија бројки. Камче по камче ја разурнувам вселената, ја кршам како огледалото на царот што се скрши, и потем нова сочинувам. Јас пајак, создател казнет: јас Сказник, јас Мозаичник. Крцка, пишти вселената, но јас конец по конец ја распредувам мрежата вселенска, јазлите нејзини, и од утробата своја, низ уста, пак ја исплетувам. 
      Ја спасувам, Филозофе, главата на брат ми, единствениот мој род на лицето од земјата. За него ја преместувам вселената. Ќе ја преместам за една ноќ, потем ќе ја ставам книгата во лажно среде и кога утре ќе дојдеш, со царот, да му го покажеш чудото, ќе ја загубиш милоста негова. Очите на ѓаволот не досегаат таму; пробав пред еден миг. И веќе никогаш никој не ќе знае каде е средето на светот, папокот на светот, и што пишувало во кобната книга што толку несреќи ни донесе.
      Јас Архимед над Архимеда, точката ја најдов со која превртувам планини, ѕвезди, светови цели. Љубовта моја кон братот мој зрно е што поместува планини.
      Од ништо веќе не се бојам, оти од кого може да се бои оној што вселената ја преместува потаму? Знам: во мигот кога ќе го поставам последното камче, во центарот на новата вселена, јас ќе се престорам од пајак во мрава црна, оти крстот ќе го изгубам, средето на светот ќе го поместам на место лажно. И мрава ќе бидам, до века: мрава црна, што Господ не само што ја гледа во најцрна ноќ на црн мермер, туку го слуша и топотењето на нозете нејзини!
      
*  *  *
      
      	И така и би, возљубени.
      Утредента логотетот стоеше залепен до ѓаволот на фреската, со него сплотен и не виде ништо. Оти вселената беше поместена за една педа. 
      А Филозофот не рече ништо и не изгледаше изненаден воопшто.
      Сам се зготви за пат, оти товар немаше, оти уката од небото и земјата ја беше собрал, од таа книга вечно отворена. А кога јас, со солзи на очи влегов и сакав да му се исповедам, да му признам сè, видов дека светлината околу неговото тело ја нема, оти јас не ја виѓавам веќе. И крстот на грбот мој го немаше. Паднав на колена пред него, во молитва огнена, но ништо не реков; само плачев. А тој, како да знае сè, само ме погледна благо, ме погали по косата и рече: „Оној кој макар еднаш ќе погледне со очите на ѓаволот, негов ученик ќе стане, и сите слова поинаку ќе ги гледа, додека му е душата во телото. И затоа ќе одам во Рим, Богу да се исповедам оти и јас гледав со очите на нечестивиот и согрешив; оти сум видел нешто што привид е, а привидот е дело на нечестивиот; одам да ја уцврстам вербата своја во Бога, ако веќе не е предоцна". И замина за Рим, да бара некој нов папок на светот, нов центар на вселената. И кога умре, се чу за тоа, оти добив писмо на книга сочинето од рака негова, но вие веќе знаете за тоа. 
      И се чу дека кога умрел, се собрале сите епископи и црнорисци, со желба да го испратат со почест и да го погребат. А некој од нив рекол: „Да го отковаме ковчегот и да видиме дали е уште цел, или нешто почнало веќе да му се одзема." И се мачеле многу, но не можеле да го отковаат ковчегот, по божја волја. Но однатре доаѓал чуден звук, како шушкање на книги, на страници безбројни, како слова златни да се преместуваат, да се сочинуваат и умножуваат. И така, како што сведочи еден негов биограф, житие што му сочини на Филозофот, „заедно со ковчегот го положија во гробницата од десната страна на олтарот на црквата Свети Климент каде тогаш почнаа да стануваат многу чуда."
      А ние?
      Со нас сè беше во најдобар можен ред. Лествичникот, братот мој ја сочува главата на раменици, јас останав Сказник и Мозаичник, ќерката на логотетот прездраве и проклетството го снема, оти се помести вселената и ѓаволот веќе не гледаше нешто што не треба во словата да се види.
      И сите бевме задоволни: Лествичникот пак Писмородец стана, престана да ме бие, логотетот се умири, и сите слова само едно значење добија, само една душа во секое сочинение се настани.
      И сите исто гледавме, и јас еднакво. И повторно не го гледавме невидливото, она што нè вознемирува, што го бараме, а Бога молиме да не го најдеме!
      Но: онаа светлина!
      Ќе ја видам ли таа светлина преподобна уште еднаш, макар и во некој друг живот?
      
       Крај на првата книга и Богу слава и фала!
      
      
      
      
      
      
      
     ДЕЛ ВТОР: КЛУЧ
       КНИГА ПАПОКОТ НА СВЕТОТ
      
      
      
      
      
      Ме повредија. Ќе му се посветам на Бога.
      Јас сум Јан Лудвик, циркуски уметник. Го пишувам ова ноќта пред да тргнам со воз, од Будимпешта за Скопје; спакуван сум и утре изутрина ќе се искрадам од најпознатиот европски циркус и ќе заминам кон железничката станица.
      И од таму - дома. Во центарот на светот.
      Дома? А што барам дома, по речиси петнаесет години, кога веќе ништо немам таму? Татко ми е одамна починат (почина по два месеца откако заминав, затоа што не можеше да се соочи со тоа дека син му е циркузант), мајка ми почива до него од пред некоја година, а брат ми е сметководител во една мала фирма, неженет, и сосема пристојно заработува. Откако сум роден, повеќе сум разговарал со Бога, одошто со него; мислам дека е помолчалив и од Него. 
      Јас, сум, на некој начин, Архимед. Барам точка: само една точка, доволно стабилна, за да можам да стојам. Морам да го најдам центарот на светот, и себеси да се поставам во него, за да не паѓам; во циркусот за мене веќе нема место, од пред некој месец, кога ја изгубив моќта да правам секакви вратоломни ѓаволштини. Едноставно, се разбудив едно утро без средето на светот во себе, и знаев дека не ќе можам да изведам веќе ниедна точка. Дури и одењето по земја веќе за мене е подвиг; одвај ја одржувам рамнотежата. И затоа, морам да заминам дома.
      Утре ќе заминам да ја видам Луција Земанек, да го земам она што е мое а што остана кај неа, и потем ќе се оддадам Богу. Само Бог ги прифаќа оние што паѓаат, оти некогаш биле исправени. Во истиот ден ќе ѝ се отплатам на Луција и ќе се покајам, за да биде ефектот посилен, како во книгите.
      Но ова е живот.
      Јас еднаш веќе избегав од светот, се повлеков, им го отстапив местото на посилните, заминав во доброволен прогон. И денес никој не знае дека самиот заминав; сите мислат дека ме прогонија, и тоа е добро за нив, кои така мислат, оти ефектот е посилен, а луѓето сакаат силни ефекти и сакаат нивниот живот, животот на оние кои страдаат да биде како во книга. Всушност, тоа што се случи личеше на прогон, иако не беше прогон; суштината на прогоните е во тоа да те натераат сам да се повлечеш, да им отстапиш место. Сите прогони се такви, оти прогонува секогаш посилниот, а се повлекува послабиот; теророт се состои во понижувањето, во свеста дека си отстапил, дека си се повлекол, дека ти зеле нешто твое, простор.
      Цело време велам тие.
      Кои беа тие?
      
*  *  *
      
      Најпрвин беше Луција П., сегашна Земанек, мојата Луција. Ја сакав Луција, ја сакам и сега, и покрај тоа што ми го стори. Беше на моја возраст, малку глупава, но многу работлива; сè постигнуваше со работа. Од првиот ден, кога влеговме во училиштето, од првиот клас, ѝ ставив до знаење дека ја сакам. И напишав песна; таа ја доби (на часот по биологија), ја прочита, се вцрви и потем го стутка листот и ми се чинеше дека сака да го сокрие, да го голтне, да го снема.
      Три години ѝ пишував песни, а таа ме одбиваше и се извлекуваше. Ме сметаше за луд; секој талент тие го сметаат за еден вид лудило. Така беше и со Луција: се плашеше од мене, а јас дознавав од нејзините другарки дека кај нив тајно се распрашува за мене и дека прашува од какво семејство сум, што работат моите и дали имам девојка.
      Немав девојка, ја сакав Луција. И тоа е сосема доволно за ова кратко нешто што го пишувам, оти мојот живот, навистина може да се раскаже во неколку реченици. И во тие реченици најважниот збор повторно ќе биде: точка. На која можеш да стоиш, а да не паднеш. И да не те изместат, да не те избркаат оние кои го имаат целиот свет, наспроти твојата точка.
      Со Луција никогаш не бев онака како што маж со жена треба да биде, иако тоа тогаш го посакував како никогаш подоцна во животот. Имав седумнаесет години, Луција исто така; одев со неа во трети клас и зад себе имав речиси три години безуспешно додворување; седеше токму пред мене. ѝ го гледав грбот; гледав како дише, гледав како ѝ се поткреваат градите, одзади гледав како ѝ се шират ребрата на градниот кош, („како на кораб дотогаш неосвоен од туѓ морнар", напишав во една песна); гледав дека е сосема свесна дека ја гледам и дека прави милијарда мали и непотребни движења кои ме излудуваа. Ме излудуваа затоа што беа пресметани (и воопшто, Луција беше свесна дека е убава и имаше еден сосема јасно деклариран економски однос кон сопственото тело, чија убавина ја натценуваше токму со тие непотребни движења со кои истакнуваше делови од телото); но мене тоа не ми пречеше, туку напротив, го сфаќав тоа како сигнал кој ми ветува дека некогаш, кога и да е, ќе ја имам Луција. Моето тело гореше како што може да гори телото на еден седумнаесетгодишен младич, и како што, за жал, веќе никогаш понатаму во животот не копнее по друго тело. Луција знаеше без потреба да се фати за косата и со раката да помине низ неа, токму пред мојот нос; знаеше да повлече со палецот замислена линија по својот грб, токму на `рбетот, иако за тоа немаше никаква посебна причина; знаеше, исто така, да се налакти во полупрофил, и со моливот да го потпре носето, небаре заинтересирано го слуша предавањето. Упорно ме одбиваше да излеземе; велеше дека не излегува со машки, дека не ја интересираат, дека има многу обврски во секциите на училиштето, дека сака да направи нешто од себе, дека има за учење. 
      И така, Луција ми се доближуваше со тоа што ми се оддалечуваше, а јас копнеев сè посилно со секое нејзино одбивање. Доаѓаше и третиот распуст, третото мачно лето, кога Луција не ја гледав и по два месеца, оти одеше на село, кај баба ѝ и дедо ѝ, и јас сè повеќе губев надеж дека некогаш, кога и да е, ќе успеам да ѝ се доближам. Со ноќи копнеев да ја помирисам, да ја допрам, да ѝ ја расчешлам косата; со ноќи замислував дека Луција ми е жена и дека не се делам од неа, дека правам сè да ја заштитам од сите; и целиот свет го замислував непријателски настроен кон нас двајцата. Но тоа беа само фантазии, кои беа добредојдени да ја надоместат стварноста.
      Единствениот физички контакт што со Луција го имав за тие три години беше на часот по физичко; машките вежбаа на разбој, а женските играа кошарка. Јас бев најдобриот на разбој (вистински виртуоз бев!), но Фискултурецот не ме сакаше; од првиот час ми покажа дека е рамнодушен кон мојата уметност на разбојот. Тој дваесет и осумгодишен, силен маж имаше две различни очи: едното му беше зелено, а другото сино (отсекогаш се плашев од него, оти ми личеше дека од двајца е составен), со потсмев гледаше на тоа што разбојот го сфаќам како уметност, а не како средство за стекнување и покажување физичка сила. Еднаш, дури, пред сите рече да не го сфаќам разбојот како баба, туку како Тарзан, оти тоа е час по физичко, а не по ткаење. Сите се смееја; Луција најмногу. Се кикотеше толку што мораа да ја смируваат; на Фискултурецот пак, му остави силен впечаток што Луција толку многу и слатко се смееше, па го повторуваше тоа и на следните неколку часови; но ефектот не беше ист, иако Луција се смееше како навиена. Имаше нешто перверзно во тој нивен однос: тој да мора да ја засмејува, сосема неинвентивно, а таа да мора да покажува дека ѝ е смешно затоа што тоа се очекува од неа. Но, на оној час, откако сите ние, момчињата, поминавме на ред на разбојот, Фискултурецот даде заповед да се смениме: сега ние требаше да играме кошарка, а девојчињата да поминат на разбојот. Некој го извика надвор од часот, како што често се случуваше (Фискултурецот беше најголем шверцер во училиштето и продаваше секаква стока за мали пари), и тој го определи Павел Земанек да застане до разбојот и да внимава на нив додека вежбаат. Земанек застана до разбојот, и сите ние, машките, почнавме да му довикуваме; сите му завидувавме, затоа што таа помош што требаше да им ја пружи на девојчињата подразбираше да ги фати за половината, да ги поткрене за да ја дофатат пречката и потем, при слегувањето да ги дочека на ист начин: околу половината. (Го правев тоа во циркусот потоа милион пати, но никогаш со Луција, туку со други жени). Почнавме да врескаме, да свиркаме, да полудуваме; при секое качување на некое од девојчињата на разбојот му го правевме на Земанек истото (викавме: „О-ооооооо-ооп"); девојчињата се вцрвуваа, нè молеа да престанеме така да се однесуваме, некоја од нив и нè опцу, рече дека сме кретени. Луција стоеше во стројот и чекаше да ѝ дојде редот; јас со поглед го барав Земанек, го молев, го проколнував да му се случи нешто, да го удри инфаркт, да падне, гром да му отепа мува на челото, што и да му се случи, во краен случај да му се оди по надвор, само да замине и да ме постави мене на негово место, како заменик, оти стројот брзо се движеше и Луција сè поблиску доаѓаше до него, до Земанек. А тој го сфати мојот поглед, разбра што сакам, и токму кога Луција стигна трета во стројот, викна: „Лудвик, замени ме; морам на едно место".
      Кутриот Земанек; не сфати каква лоша услуга си направи. Момците побеснеа од смеење; се фаќаа за стомак, паѓаа на подот и со тупаници удираа по паркетот; девојчињата исто така, почнаа да се кикотат; некој довикна: „Земанек, ќе додржиш ли до таму?"
      Земанек одеше мирно кон тоалетот, а јас застанав до разбојот. И, тогаш се случи тоа: единствениот допир за три години. Се потев (дланките ми беа сосема оросени), нозете ми трепереа, колената ми беа слаби како да сум болен; Луција гледаше рамнодушно во мене, се насмевна некако со сожалување и со некаков воинствен цинизам (младиот маж не знае дека тоа е сигурен знак на наклонетост) рече: „Доби шанса, нели? Оти на Земанек не му се мочкаше". И потем сосема кротко пристапи кон разбојот, јас ја фатив за половината, ја поткренав и таа веќе следниот момент се фати за вратилото.
      И ден-денес се сеќавам на сè: на мирисот на нејзиното црно трико, во кое изгледаше величествено; се сеќавам дека трикото беше отворено токму кај стомакот, и јас за првпат во животот го видов папокот на Луција, нешто што потем ме прогонуваше цел живот и ми раѓаше сосема чудни и не сосем јасни телесни желби; се сеќавам на мирисот на нејзината коса, фатена во опашка што ѝ паѓаше речиси до половината (мирисаше на цимет), коса што додека ја поткревав ме галеше по лицето; се сеќавам и на полуиспотените раце со кои ме фати околу вратот кога доскокнуваше, што беше сосема непотребно движење од нејзина страна. Токму така: во тој миг, додека траеше доскокот, таа неочекувано ме прегрна околу вратот и одеднаш, дури, ни се допреа образите; веќе следниот миг таа ја сврте главата кон мене и погледите ни се судрија; се гледавме, нејзиното лице беше на една педа од моето; ѝ ги гледав носниците како ѝ се шират забрзано, како кај уморно коњче; и го чувствував здивот; таа гледаше во мене како да е понижена, како повторно да сака да каже: „Доби шанса, нели?", како да е поразена, како од бес и самата да прави една безвредна блискост (тоа гушнување со рацете околу мојот врат), како да сака да каже дека блискоста ја дава таа, кога сака и ако сака, а не јас; дишеше забрзано, со јазикот ја квасеше долната, сува усна и одеднаш ми рече: „Слегов, можеш да ме пуштиш". И дури тогаш сфатив дека уште ја држам за половината, без потреба. И во тој миг и таа ги спушти рацете од мојот врат.
      И тоа беше сè. 
      Јас и ден-денес мислам дека за сè што се случи и што не се случи меѓу мене и Луција сум виновен, во добар дел и јас. Мислам дека не знаев да ја читам Луција, да го толкувам јазикот на нејзиното тело. Мене сосема ми е блиска идејата дека целиот свет е само еден запис што треба да се прочита, и никакви други филозофии тука не помагаат. Во циркусот многу читав (без некој особен ред), и во една тетратка ги запишував мислите што ми се допаѓаа. Една од омилените мисли што сум ја запишал (за жал, не ја помнам книгата), гласи: „О, боже на сонцето, ти со својата светлина ја испитуваш целата земја како да се тоа знаци на клинесто писмо". Така и Луција: таа беше таен и непознат запис за мене, затоа што јас бев незрел како маж; Луција, исто така, беше сосема свесна за тоа дека е пред мене; нејзиното тело, како што минуваа годините, ги добиваше формите на страста што подоцна секој макар и малку искусен маж ги препознава дури и под маската на облеката, кај секоја жена. Тогаш, меѓутоа, јас не знаев да ја читам азбуката на телото, иако во некои нејасни претстави нејзиното тело го споредував со вжарен запис од некое непознато писмо.
      Тој ден не се туширав, ниту ги миев рацете, за да ми остане мирисот на Луција на рацете и околу вратот. Цела ноќ ги мирисав дланките, и на перницата, до утрината, како стражар на силна војска, го чував мирисот на Луција. 
      
*  *  *
      
      Сите работи во животот на човека се случуваат како непознато писмо, како пораки што дури подоцна ја откриваат својата смисла. Нашиот живот е читање; секој настан, покрај тоа што се случува, треба и да се исполни со смисла; животот самиот ги исполнува тие празнини со смисла, кога за тоа ќе дојде времето, и ние ги читаме своите грешки, падови или подвизи. Но тоа секогаш се случува отпосле. Од таа гледна точка, нашиот живот е една беспрекорно уредена нарација, расказ кој однапред е напишан, а клопчето се расплетува - кога ќе му дојде времето.
      Така беше и со еден настан на кој јас, кога се случи, не му го посветив должното внимание, а кој подоцна битно влијаеше на целиот мој живот. Мислам дека бевме во втората година; повторно беше тоа на часот по физичко. Јас веќе сосема ги имав пленето сите во класот со мојата уметност на разбојот, и бидејќи изведував секакви вратоломни фигури на разбојот, бев еден вид општ херој (освен за Луција, која од инает не ми посветуваше никакво внимание; јас веќе реков дека тој инает тогаш не го сфатив онака како што требаше, како маскирана наклонетост, оти бев до бестрага чесен и неупатен во општествено верификуваните ритуали на маскирање на чувствата, па за мене инаетот значеше - инает и ништо повеќе). По часот, ми пристапи Луција; рече дека би сакала да разговара нешто со мене. Праша дали би ѝ помогнал во една работа што таа мора да ја заврши; прашав за каква работа станува збор. Ме праша дали сум слушнал за Партијата на народниот дух. Реков дека не, и дека политиката не ме интересира. Таа ме погледна изненадено и рече: дури ни политиката на оваа партија? Реков дека не ме интересира дури ни политиката на таа партија. Реков дека пишувам песни, одлично вежбам на разбој и дека свирам саксофон (младите во тие години мислат дека се сестрани) и дека од тие три нешта ќе изберам едно за моја професија. Реков дека џезот многу ми значи, дека по завршувањето на училиштето најверојатно ќе избегам од земјата (за да ја избегнам воената обврска) и дека најверојатно ќе студирам џез-академија во Берн. Таа гледаше во мене стрештено, разочарано, и јас дури отпосле дознав дека Луција била згрозена од мојата одроденост; тогаш ме праша зарем не ми се допаѓа старата македонска народна песна. Реков дека ми се допаѓа, но дека од неа новите фолк музичари најчесто прават кич. А јас од неа ќе правам џез, реков. Тогаш таа ме праша каква врска има џезот со еден Македонец? И зарем не е токму тоа кич, кога некој што израснал крај зурла, кавал и тапан сака да свири музика што не му припаѓа, туку им припаѓа на Црнците? Зарем не е тоа како да калемиш авокадо на македонска черешна, праша. Јас одговорив дека џезот е универзална музика, како што „Кока кола" е универзален пијалак, и дека треба да се искористи неговиот мунидијализам, за под негово руво да се пласира богатството на нашиот фолклор. И реков дека џезот веќе е сосема испразнет од фолк-содржините на црната раса, од неговата изворна фолклорна содржина, дека е останата само неговата рамка, неговата универзална музичка форма, која сега треба да се полни со нашиот фолклор; и не само со нашиот, туку и со секој фолклор во светот, оти не е само нашиот фолклор богат, туку има такви уште неброени и незнајни богатства на планетава. Така, џезот ќе стане универзален дух на планетата, еден вид светска музика на иднината, како што е тоа и класичната музика; формата на џезот е вселенска, универзална, и во суштина - интелектуална, а интелектуализмот не е национален, туку космички. Но Луција не се согласуваше; ми парираше по секоја цена и велеше дека на нашиот фолклор не му е потребно никакво мундијално руво, дека треба само да се сочува народниот дух, да се чуваат, да се практикуваат и да се изведуваат народните обичаи, песни и ора, и дека тогаш таа музика ќе го надмине и џезот. И дека фолклорот е сè што имаме, и дека треба да го чуваме. Тоа е наша патриотска должност, велеше.
      Не сакав тогаш на Луција да ѝ се спротивставувам па да и објаснувам дека мошне често, наместо патриотизам луѓето се задоволуваат со еден вид културен примитивизам, и живеат како во полусон, убедени дека се патриоти; многу години подоцна сфаќаат дека примитивизмот на народните обичаи (во позитивната, културна смисла на зборот) не го определува нивниот патриотизам, туку дека е само еден вид културно алиби дека припаѓаат кон некое движење. Немав ниту потреба, ниту сила да ѝ објаснувам дека голото практицирање на фолклорните форми нужно води кон нивна политизација и идеолошка злоупотреба, кон еден ситноуметнички, малограѓански дух на паланката кој бара политичка поддршка за да остане жив, да опстане во живата конкуренција на светските уметнички форми. Познато беше тоа уште од времето на нацизмот; фолклорот во тој случај се претвори во политички обред на фетишизација на тестисите на Големиот Предок, чија една можна инкарнација станува Големиот Диктатор; мислам дека и немаше да ме разбере, оти Луција не беше интелектуално неограничена, иако беше многу работлива и чувствителна. Не сакав да ѝ објаснувам дека на овој свет сè има врска со сè; се задоволив само (не треба да се заборави тука и фактот дека јас сепак, ѝ се додоворував, и дека цената на тоа додворување беше и извесно интелектуално претерување, како и извесна желба да ѝ оставам впечаток на што понеклиширан и поучен човек) со тоа што ѝ кажав дека јас верувам во реинкарнација, и дека за мене границите меѓу културите и расите паѓаат во вода токму поради простиот факт за реинкарнацијата. Таа ме гледаше со извесна доза на неприемчивост и недоверба. Потем рече: „Но добро, Јан Лудвик. Дали ти сакаш да го водиш партискиот кружок за физичко воспитување?", праша. Рече, понатаму, дека најмногу внимание во партијата ќе посветуваат на физичкото образование на младите генерации, оти нема здрав народен дух без здраво народно тело; освен тоа, ќе оформувале и играорни групи и кружоци за дебати околу народната уметност денес. Прашав, полуцинично (тој „полуцинизам" веќе беше знак дека не ми е сеедно што почнувам да ја губам Луција, оти таа веќе имаше другари и таму, а не само во училиштето, каде што бев јас!), дали Партијата има намера да организира и кружок по џез и пушење марихуана. Таа (сосема сериозно, оти не разбра дека се шегувам!) рече дека - не. Јас реков дека не би можел да водам никаков кружок, оти не сум член на таа партија. Тогаш таа извади еден лист, на кој пишуваше „Пристапница", и рече: „Пополни го ова". Јас гледав во формуларот: на него беше составен еден ужасно патетичен текст, во кој најгоре, на почетокот, стоеше: „ЈАС" (подоцна многу размислував за значењето на заменката „јас" во партискиот и општествениот живот, воопшто), „Потресен и огорчен од она што се случува денес со здравиот народен дух и народната уметност, која е обесчестена, пристапувам кон Партијата на здравиот народен дух и се обврзувам дека дење и ноќе ќе работам на поткревањето на тој дух до степен на усвитеност, дека ќе му ги вратам честа и достоинството и дека...". Сè беше напишано, само требаше долу да се стави потписот; беше оставена само една празна линија, и доволно беше човек само да го начкрта своето име, па да стане она „јас" од почетокот на текстот.
      Има нешто чудовишно, длабоко противчовечко во самиот чин на пристапувањето кон некоја партија, кон некој клан, кон некоја групација во општеството, воопшто. Притоа, најмонструозна работа се токму тие формулари кои започнуваат со „јас", а кои ги викаме пристапници. Кое е тоа „јас"? Јасно е дека тоа „јас" е сосема празно место во текстот, еден вид црна белина: него го исполнуваат стотици, илјадници имиња на оние кои го потпишуваат формуларот. Така, тоа „јас", сосема незабележливо за оној кој потпишува, прераснува во едно колективно јас, во „ние". Оној што потпишува не го гледа тоа прераснување на „јас" во „ние", оти тој пред себе го има само својот формулар, па помислата дека истиот текст егзистира истовремено и со друг потпис му е сосема надвор од „видното поле"; во таа „стеснета" прецепција и редукција на она општо „јас" на сопственото „јас", со име и презиме, се состои трикот на владеењето на власта со индивидуата. Власта, во суштина е безлична; таа е „јас" колку што е „јас" и она „јас" кое учествува во групен секс, каде сексуалните постигања на другиот стануваат дел од моето „јас". И ден-денес, од помислата на тоа заедничко „јас" мене ми се ежи кожата. Никогаш не сум можел да живеам во колектив (тоа ја објаснува и потребата овде да не кажам речиси ништо и за моето семејство); дури имам отпор и кон јавните нужници, автобусите или возовите; ми се гади од помислата дека седам на столче или WC шолја на која седеле илјадници пред мене, макар таа да биде и целосно дезинфицирана и стерилизрана. 
      Но најмногу од сè, кога сум размислувал за овие формулари, ме интригирала помислата на реалното јас што го составило формуларот. Кое е тоа јас што е вистински автор на текстот на формуларот? Кој е тој засекогаш заштитен аноним, кој за себе вели „јас", а потоа тоа „јас" служи како кафез, како затвор во кој тој некој, автор на текстот, заробува илјадници различни „јас" и ги става во функција на своите цели? Имаше опасни аналогии меѓу народната уметност на Луција и таа политичка игра на обредот на заедништвото, и јас тоа го насетував, но не го разбирав тогаш. Кое е тоа врвно „јас", кое се инкарнира во моето „јас", во она „јас" на Луција, на Земанек, на сите кои потпишале? Кој е тој безобразен Бог што влегува во мене со својот политички фалус, фалусот на мојот потпис, па и јас влегувам во него, и зарем нема во потпишувањето на таквиот формулар, во пенетрацијата на неговото „јас" во моето, висока доза на перверзен (хомо)сексуализам, што се вика власт? Кој е тој анонимен диктатор на моите мисли, со кого јас, со силата на потписот се обврзувам да ги делам неговите чувства, да ги преземам како сопствени (не треба да се потцени тука димензијата на потписот како гарант), па станувам негово шизофренично алтер его? Кој е и зошто се крие, ако јас веќе сум потпишал дека ќе се согласувам со него?
      Тогаш не го знаев сето тоа, не ја познавав во детали технологијата на власта; но со интуиција (тоа прекрасно орудие за сознание само на младиот човек), чувствував дека не треба да го потпишам формуларот на Луција. Оти чувствував длабока аналогија меѓу сексот (сè уште неостварен со Луција) и политиката; чувствував дека и во љубовта на Луција има дел од таа политика, од стратегиите. И ја одбив. Таа гледаше во мене. „И што да им кажам во Партијата?", праша. „Кажи им дека не сакам", реков. „А и тебе ти советувам да нè потпишуваш", додадов. „Со тоа е готово", рече; „Јас веќе сум активист". Ја прашав Луција зарем не е поумно да води љубов со мене, одошто да биде нивни активист. „Јан Лудвик", рече. „Ти си целосно морално уништен; ти си обична морална руина. Твојот џез ти го одзел дури и патријархалниот морал, те разобличил; ти не знаеш што говориш", рече. „Твојата уметност, без здравиот народен дух е скала потпрена на облак, обично чукање со нозе што го гази народното битие", рече. Реков дека не потпишувам.
      Но долги години потем јас размислував за она што ми го кажа Луција. На својот саксофон, дури и во циркусот, јас ја испитував, ја тестирав македонската народна песна; ја свирев на инструмент кој се сметаше за класичен џез инструмент. И забележав нешто чудно, нешто што не ми даваше мир: саксофонот задоволително ја изразуваше таа наша народна песна; но тој ја изразуваше до определени граници, и не понатаму. Остануваше нешто неискажано од неа на тој инструмент; како тој да беше направен за други цели. И ден-денес не сум сигурен дали Луција имаше право; она во што сум сигурен е дека, под други околности (доколку таа не беше член на Партијата, на пример), јас полесно ќе се согласев со тезите за здрава и нова народна уметност. Доколку само не притискаше со силата на политичкото, јас ќе бев и нејзин, и на народната уметност; доколку само ми дозволеше сам да го напишам текстот на пристапницата... доколку...
      Точно се сеќавам што потем изговори Луција: „Си ја ризикуваш иднината, Јан Лудвик. И јас ти наредувам да потпишеш и да тргнеш со мене". Беше бесна; изгледа дека била убедена, пред да ми пристапи, дека позитивно ќе ја заврши партиската задача - да ме добијат. Ми беше симпатичен тој нејзин гнев, иако не ми беше сеедно што таа сметала дека мојата љубов кон неа ќе ѝ олесни завршување на една партиска задача! Имаше нешто пресметано во тоа: таа ќе ме донесе кај нив, користејќи го тоа што јас ја сакам. Но, од друга страна, со тоа што ми заповедаше да тргнам со неа, таа покажуваше бесна немоќ, и тоа беше симпатично. (Боже, можно ли е да сум бил толку незрел и глупав за да не сфатам што сакаше Луција да каже со тоа, и дека бараше да бидам со неа на еден општествено дозволен начин, како другар од партијата; зарем бев толку глупав да не сфатам дека тоа беше единствената форма под која можевме тогаш да бидеме заедно, тогаш кога партиската свест беше посилна и од свеста за физиолошките потреби?) За да ја развеселам, реков дека ќе потпишам. Го зедов формуларот, го пречкртав секаде она „народен дух" и наместо него напишав „Луција", и потпишав. Се доби ваков текст:
     ЈАС, потресен и огорчен од она што се случува денес со ЛУЦИЈА, која е обесчестена, пристапувам кон партијата на ЛУЦИЈА и се обврзувам дека дење и ноќе ќе работам на поткревањето на ЛУЦИЈА до степен на усвитеност, дека ќе ѝ ги вратам честа и достоинството и дека..."
      Луција го прочита, се вцрви и - јас добив шлаканица. Отрча со солзи по коридорот, и јас попусто ја довикував да ѝ се извинам.
      Кога победи партијата на Луција, и кога тргнавме во последниот, четврти клас гимназија, почна да се покажува смислата на тој настан. Луција имаше право: јас сум можел уште тогаш да ја обезбедам својата иднина, со едно просто потпишување на текст што друг ми го составил; требаше само да станам дел од едно колективно, врвно јас - и сè ќе беше како треба. Вака, меѓутоа, јас бев на полпат. Партијата на Луција реши да ги диференцира младите; бараше да се декларираат, и затоа отпочна широка акција на „анкетирање" по сите школи. Луција дојде уште еднаш кај мене и рече: „Сè уште не е доцна да се декларираш". Се разбира, мојата машка суета не ми дозволуваше да го сторам тоа; ѝ реков дека не сум го променил ставот за народниот дух. Таа рече: „Како сакаш", и ми подаде весник. На страницата на културната рубрика стоеше изјава на министерот за култура: „Нема средства за џез-фестивалот", изјавуваше тој, а во текстот стоеше: „Годинава, за првпат по петнаесет години, нема да се одржи градскиот џез-фестивал, на кој требаше да гостуваат реномирани светски уметници". „Мислам дека по ова е готово и со твојата стипендија за студиите во Берн", рече Луција. 
      Партијата на Луција наскоро изгради најмоќна младинска организација; со ноќи поминуваа младинци од нивната партија под прозорците, во темните улички и со запалени свеќи го славеа, како што велеа, „пристигнувањето на слободата". Извикуваа пароли во кои го славеа прогресот на народниот дух, ослободувањето од дотогашните лажни вредности, викаа: „Да живее народната уметност!", ги застрашуваа сите оние за кои сметаа дека не се декларирани. Една вечер ја видов, на мојата улица, токму под мојот прозорец и Луција; беше во првиот ред, со свеќа во раката што ѝ го осветлуваше убавото лице, и извикуваше: „Да живее слободата, да живее новата народна уметност!". Свртеа еден круг околу куќата во која живеев, некој фрли и со камен по прозорецот од собата, стаклото се скрши, и јас видов дека Луција избега, дека побрза пред редот. Потем отидоа пред куќата на Павел Земанек; извикуваа гадости за татко му, велеа дека бил предавник кој го напуштил родот, го оставил семејството, и дека на син му, Земанек, ќе му ги пребојадисаат јајцата, поколението негово; и потем исчезнаа, со некоја новокомпонирана народна песна низ улицата, кон некоја нова адреса.
      Земанек потпиша следниот ден, иако заедно свиревме џез.
      Така почна тоа: мојата љубов кон Луција и омразата кон нејзината партија. Еднаш и реков: „Луција, јас ти пишувам песни; ти ја пишувам Песната над песните, а во таа песна се замеша еден грд хор, твојата партија". Утредента ме викна класниот, Фискултурецот и ми рече дека ако продолжам да говорам такви гадости за партијата, и тоа уште за партијата на која не ѝ припаѓам, ќе ме отстрани од училиштето. Се разбира, ништо не ѝ реков на Луција, оти не можев да верувам дека поважна ѝ е партијата која ѝ пишува говори и карактеристики, од младич кој ѝ пишува песни, како на жена.
      И ден-денес ме мачи едно прашање, кога веќе ја спомнав Песната над песните. Отсекогаш сум се прашувал зошто во Песната над песните, покрај тој и таа, постои уште едно лице: Хорот? Да не било и тогаш така: толпа да застане меѓу двајца? Оти тоа се глупости; Таа вели, обраќајќи му се нему: Кажи ми ти, кого го сака душата моја: каде го пасеш стадото, каде пладнуваш? Зошто да бидам како скитник крај стадата околу твоите другари?, а наместо него, одговара Хорот: Хорот: Ако не го знаеш тоа, о, најубава меѓу жените, тогаш оди си по овците свои и паси ги јарињата покрај пастирските шатори.
      Тој обичај да се вметнува хорот во разговорот на Возљубената и Возљубениот трае низ целата Песна над песните, и за мене е несфатлив, оти некаде она што го говори Хорот поминува и во дрскост, во мешање во интимата, во заповед што да се избере а што да се отфрли. На едно место (5, 9), Хорот дури ѝ вели на Возљубената: Со што е твојот возљубен подобар од другите возљубени, о, најубава меѓу жените? Во што твојот возљубен е подобар од другите, па така нè заколнуваш? Како да сака да ја „освести" Неа и да ја одврати од тој младич, кој на Хорот не му е по волја! Тоа е врв на безобразното мешање на хорот во приватноста. 
      Тие, Хорот.
*  *  *
      
      Јас веќе го спомнав Земанек, тоа покорно добиче, кого многу го сакав и кој ми беше најдобриот другар. Беше повлечен, мирен, на мравка не газеше. Немаше татко; татко му умрел во некоја елитна единица во Африка (мислам во Египет!); бил платеник на странска војска, и го напуштил семејството веднаш по раѓањето на сестра му, за да стане војник. Така барем велеше Земанек. Рекол дека ќе заработи за голема куќа и дека ќе се врати. Но, не се вратил. Земанек живееше во една распадната куќарка во предградието, останата од дедо му по мајка; живееше сам таму, без мајка му и сестра му. Никогаш не дознав зошто мајката и сестрата на Земанек живееја на другиот крај, во друго предградие. Со Земанек често одевме таму на ручек. Мајка му, питома жена, ме чуваше како да сум ѝ син; од кај неа одевме во град или скитавме по блиската пруга во предградието и мечтаевме за жени, пари и патувања. Со ноќи не се прибирав дома и спиев кај Земанек. Живеевме како богови; немавме многу а имавме сè, и тоа никогаш во животот веќе не ми се повтори. Со Земанек, ако требаше, ќе поделевме и еден пар чевли, што се вели: ако требаше тој ќе го облечеше левиот, а јас десниот, и ќе излезевме во град. Така правевме неколкупати, од младешки бес (ја исмејувавме сиромаштијата!), а луѓето зјапаа во нас; еднаш зјапаа и некои девојчиња и се кикотеа, и јас се сеќавам дека поради штосот со чевлите тие се забавуваа цела ноќ со нас, а ние ги потрошивме и последните пари; решивме да ги одведеме во кино, но таму не нè пуштија со по еден чевел; Земанек се расправаше, и потем ги продадовме картите и отидовме во кафеана. Пиевме вино, и се опивме, и јас и до ден-денес не знам како стигнавме дома и каде останаа девојчињата. 
      Земанек се срамеше од своето селско потекло, а градските деца го исмеваа и се мајтапеа со него. Освен јас. Но тој сите тие удари ги примаше со некоја селска рамнодушност, со селска упорност: беше жив пример дека селаните имаат посилен организам од сите други, дека имаат подобри нерви, дека во крајна рака, имаат и подобра интелигенција, дека кога им говориш нешто, низ едното уво им влегува, а низ другото им излегува, и дека нивната филозофија трпение-спасение, редовно дава плодови.
      Со Земанек нè зближи и музиката; и двајцата сакавме џез, и по тоа се изделувавме од другите, кои слушаа лесни новокомпонирани шлагери, фолк и поп. Ние бевме „интелектуалци" за нив, оти несомнено е (јас тоа и денес го мислам) дека во рок, и особено во џез-музиката доминира интелектуалниот пристап кон светот. Дури, јас и Земанек сонувавме да направиме некаков џез-состав: тој одлично свиреше пијано, а јас саксофон; имаше во гимназијата и едно момче што одлично свиреше контрабас и ние планиравме со него да направиме трио.
      Земанек имаше тажен живот; израснат без татко, со мајка и помала сестричка, тој го имаше преземено бремето на глава на семејството. Имаше во него нешто старо, некаков печат на прерана старост, иако под брчките (особено често го брчкаше челото, што заедно со очилата со ефтини рамки му даваше изглед на млад старец) се гледаше дека тоа е лице на дете. Беа сиромашни: Земанек се трудеше и да работи (покрај училиштето), па често одеше да помага во една кафеана; му даваа по некој денар, а тој беше вреден и со ноќи остануваше на работа. Земанек сонуваше дека еден ден ќе се збогати, дека ќе добие многу пари на некоја игра на среќа. Правеше милијарда мали и големи планови: сакаше да отвори фарма на печурки, оти за тоа, велеше, не треба никаква инвестиција, а во куќата на дедо му имало и онака доволно влага; правеше секакви планови и само мене ми ги покажуваше, а од секој план требаше да произлезат многу, многу пари. Но ниеден од тие планови не се оствари. Еднаш го прашав зошто му се толку многу пари, а тој рече: да изградам голема куќа за во неа да живееме сите заедно: мајка ми, сестра ми и јас. И мојата жена, рече.
      За седумнаесеттиот роденден Земанек ми ја подари книгата Големиот Гетсби. Тогаш ми стана јасно дека душата на Земанек нема да се смири, дека ќе копнее по високо. И дека нема да избира средства за да дојде таму, високо. Макар што од високо и падот е ужасен.
      Никогаш, во ниедна прилика, во ниеден разговор Земанек не ми беше кажал дека му се допаѓа Луција. Ни на сон не можев да претпоставам дека уште тогаш, кога вежбавме на разбојот, и тој ја гледал со исти очи како јас што сум ја гледал, како маж што гледа жена. Дури подоцна, во циркусот дознав дека Земанек се оженил со Луција. Ми стана јасно дека тој немал сила да ми каже дека ја сонува Луција на ист начин како и јас, дека копнеел по неа, дека онојпат, на разбојот, ми го препуштил првенството, небаре е христијански духовник. Ми беше жал за Земанек, за сè што му се случи откако заминав; но од друга страна и го мразев, оти поинакво лице покажа по моето заминување.
      Како и да е, со Земанек живеевме онака како што можат само да живеат двајца младичи на седумнаесет години, оти тоа никогаш веќе во животот не се повторува; има човек и натаму одлични другари во животот, но заедно со првата љубов, оди и првиот другар. Тој во мојот живот се викаше - Павел Земанек.
*  *  *
      
      Сопственикот на кафеаната во која Земанек одеше да помага за некој денар беше богат младич; беше десет години постар од нас, и набргу многу го засака Земанека. Тој имаше спортски мотор и се тркаше на спортски трки, на ридско-брзински натпревари, како што тоа се викаше тогаш. Земанек почна сè почесто да заминува со него на тие трки, а го придружуваше и на тренинзите. Тренинзите и трките се одвиваа на еден рид близу градот, што сите го викавме Зајачки Рид, не затоа што таму имаше зајаци, туку затоа што ноќе таму се состануваа љубовни парови и водеа љубов по автомобили, на брзина.
      Еднаш Земанек ми рече дека не може да дојде на кино со мене, иако јас имав извадено карти, и сакав да го изненадам, оти токму се даваше Големиот Гетсби, филм според неговата омилена книга. Не ми беше по волја, се лутев, а тој рече дека мора да оди со „газдата" на Зајачки Рид, оти овој му ветил дека дента, на крајот од тренингот, ќе му дозволи да се повози малку со неговиот мотоцикл. Ме повика и мене, и јас дојдов не затоа што сакав, туку од љубопитство: сакав поодблизу да го запознаам тој другар на Земанек што во мигот повеќе му значеше од мене. (Младичите во тие години се извонредно љубоморни на секој нов познајник на својот прв другар; иако е тоа покарактеристично за девојчињата, постои и кај машките; со диференцијација на сексуалноста, која конечно се случува кога другарите ќе се разделат поради девојки, исчезнува и тоа симпатично и никогаш веќе повторено искуство на верна приврзаност меѓу пријателите). И, отидовме на Зајачки Рид: газдата на Земанек (многу ме повредуваше тогаш тоа што тој, Земанек, самиот го именуваше не по име, туку како газдата, што значеше дека самиот се унижува и се постава во некаква хиерархија, признава дека припаѓа некому, нешто што е основен услов за да влезеш и да напредуваш во партиите, а што Земанек, подоцна дознав, одлично го практикувал!) беше фалбаџија и ние моравме да ги слушаме неговите самопофалби; ни ги раскажа сите трки во кои учествувал и сите свои успеси кај жените по трките.
      И бевме таму; го гледавме газдата како вози, како ги искачува ритчињата, како ги совладува пречките, како ги прескокнува долчињата. По два часа вратоломно возење, тој застана и му го даде мотоциклот на Земанек. Земанек возеше бавно; газдата се смееше, му велеше да забрза, но Земанек немаше храброст да нагази на мотоциклот. Кога застана, газдата ми рече: „Сакаш да пробаш и ти?"
      Не одбив, и среќа моја е што не одбив, оти дознав за уште една своја способност: одржувањето рамнотежа. Се случи вака: јас, за да се покажам подобар од Земанек (иако првпат седнував на мотоцикл), одеднаш притиснав на гаста, и веќе следниот миг предното тркало на мотоциклот се крена во воздух; газдата вресна, скокна, се исплаши, но ништо не се случи: јас продолжив да возам само на задното тркало без никаков проблем, и така возев неколку минути, на рамниот дел од патеката, напред и назад! Газдата беше воодушевен; ми рече дека такво нешто до сега не видел, дека имам извонредна способност за одржување на рамнотежата, и дека бездруго морам да почнам да тренирам мото-акробатика. Слегов од мотоциклот и реков дека не сакам, дека мотоциклите не ме привлекуваат, но дека можам да го научам Земанек да вози подеднакво добро колку и јас. Земанек се согласи и ние следните месеци редовно со газдата одевме на тренинг. По неколку месеци Земанек возеше на едно тркало речиси како мене, и веќе почнаа да доаѓаат и луѓе, да нè гледаат, оти се расчу за нас и нашата вештина. Доаѓаа и девојки, и ние се правевме важни; најпрвин тој ќе ја извозеше целата патека за рекордно време, а потем јас ќе возев на едно тркало само на рамниот дел од патеката. Газдата нè засака многу, а и ние него.
      Луција пак, ниеднаш не дојде да нè гледа, иако во училиштето се разнесе брзо гласот за нашите акробатски и мотоциклистички способности. Сигурен сум дека знаеше, оти нејзините најдобри другарки доаѓаа да нè гледаат, а таа не. Дури, еднаш, на коридорот, еден мој другар ме прашуваше како сме си поминале на тренингот и дали навистина можам пет минути да возам на едно тркало; Луција стоеше на метар од нас, сама, замислена, и гледаше низ прозорецот; надвор врнеше, таа гледаше во дождот, а долгата, црна коса, собрана во опашка ѝ паѓаше по грбот. Се прашав: „Господе, можно ли е дека не нè слуша, и дека навистина, додека го гледа дождот, за неа не постои ништо друго?" Таа не се сврте; разговорот заврши, ѕвончето ѕвонеше, сите влеговме на час, а Луција влезе последна, како да сака да покаже дека ништо околу неа не ја интересира, освен дождот што врнеше како да е дупнато небото.
      Имаше нешто меѓу нас, во тоа сум убеден; имаше сигурно нешто, макар само и флуид, макар и само почеток на љубов, оти зошто таа стоеше токму до мене, додека разговарав со другарот? Зарем не можела да застане понатаму, ако не ја интересирам (оти прозорецот беше голем, и дури, малку понатаму имаше поубава глетка за набљудување дожд)? Или, зарем ако немало ништо, ќе ме прегрнеше тогаш, во фискултурната сала, под разбојот (макар и од бес да ме прегрнала); зарем ќе се согласеше да стоиме така пред сите, пред целиот клас, два долги мига, бескрајни секунди, лице во лице (носевите речиси ни се допираа); и зарем ќе ѝ речеше на својата најдобра другарка (која беше, за среќа и моја другарка, и како што бидува обично во тие младешки години - беше поштар меѓу нас двајцата), зарем, значи ќе ѝ речеше дека песната од први клас сè уште ја чува, и дека не прочитала ништо поубаво до сега од таа песна, ама дека не може да се согласи дека девојката опишана во песната е таа, оти таа, Луција, е лоша, грда, недостојна за таа песна; и зарем ќе ѝ речеше на таа девојка дека ја загрижува тоа што од првиот ден во првиот клас веќе не сум ѝ напишал песна, и дека не знае зошто е тоа така? 
      Значи: имаше нешто меѓу нас, но имаше и нешто помеѓу нас како пречка, нешто што ја спречуваше Луција да ми се предаде; не беше возможно таа млада девојка, за која и денес знам дека ме посакуваше, не беше возможно велам, да не биде со млад маж само затоа што има некакви обврски, кои сите ги имаме, секој ден. Тоа нешто што стоеше како ѕид помеѓу нас набргу се покажа.
       
*  * *
      
      Една вечер се забавивме со Земанек на тренингот. Дојдоа да нè гледаат некои девојчиња од гимназијата, но и од текстилното школо, оти брзо се расчу гласот за нашите акробатски и мотоциклистички способности, и ние беснеевме на мотоциклот, еден по друг: првин Земанек скокаше од ритче на ритче, а потем јас возев на едно тркало. Одеднаш, во еуфоријата што нè обзеде пред девојчињата (цело време погледнував дали е тука Луција, но неа ја немаше; утеха ми беше што тука беше нејзината најдобра другарка и јас претпоставив дека таа бездруго ќе ѝ пренесе што видела), додека Земанек лудуваше на мотоциклот, крај оградата на патеката видов скала: обична скала со која се берат јаболка. Тргнав во еуфорија кон скалата, со чувство дека сум семоќен, ја зедов (а и самиот не знаев, во тој миг, зошто ја земам), ја кренав и на ум ми дојде луда идеја: „Ако можам со моторот, зошто не би можел да стојам во воздух и со скалата? Та нели мојата уметност, џезот, е скала потпрена на облак, на небо?!"
      И ми текна дека и Свети Петар одел по површината на морето, по брановите, не пропаѓајќи, додека имал верба во Христа во себе настанет, но дека почнал да пропаѓа кога веќе не го гледал пред себе Господа; и, осоколен од тие религиозни поуки, подеднакво како и од љубопитните очи на девојчињата, кои со нетрпение очекуваа да дознаат зошто сум ја зел скалата и каков мајмунлак сега готвам, го презедов најинтересниот подвиг сам со себе, оти човек себеси треба да се запознава цел живот, оти може многу повеќе да стори одошто мисли дека може, и одошто општеството, преку дипломи и документи му кажува дека може.
      Ја наместив скалата нагоре и се качив на првата гредичка. Очекував да се вратам наназад, ногата рефлексно да ми се поврати, и експериментот да биде завршен, а јас да им речам на девојчињата: „Што гледате како гуски? Зарем сте виделе некогаш скала потпрена на небо?!" Но, се случи чудо: скалата стоеше, и јас на неа; сфатив дека идеално ја контролирам тежината, и полека ги отпуштив рацете од скалата, и ги раширив; потем со внимание ја кренав десната нога и ја качив на втората гредичка, а потем и левата, и пак ги раширив рацете; скалата си стоеше како да е забодена во земјата. И самиот бев изненаден и возбуден; сакав да ја ставам ногата на третата скала, но од возбуда дека ќе успеам, од прерана радост, ја изгубив рамнотежата и се дочекав на нозе долу, а скалата ме удри по главата и рамото. Но, без разлика на сè, девојчињата врескаа во хистерија од задоволство, аплаудираа; една дури дотрча и ме бакна во образот, а Земанек стоеше веќе неколку мига со моторот под себе и зјапаше во мене како да го видел Свети Петар.
      „Како го направи тоа, Лудвик?", ме праша. „Не знам", реков. Девојчињата сакаа да се забавуваме, ние им рековме да нè чекаат вечерта во еден клуб, дека сигурно ќе дојдеме, јас се качив на моторот и тргнавме. Земанек возеше, а јас седев одзади на мотоциклот; Земанек постојано повторуваше: „Ова мора да се претвори во пари човеку, ова е чудо, какви планови, какви печурки, ти си златното јајце, ова мора светот да го види, човеку!" 
      И одеднаш, додека Земанек јуреше, под едно дрво на Зајачки Рид, го здогледав паркиран џипот на Фискултурецот; поминавме крај него толку брзо, што ми се стори дека само во еден блесок на фарот ја видов главата на Луција зад прозорецот; му реков на Земанек да застане; тој се двоумеше, прашуваше зошто, и јас му реков: „Луција е внатре со Фискултурецот". Сега знам, но тогаш не знаев зошто толку нагло притисна на сопирачката и сврте во полукруг, чкрипејќи; ќе падневме двајцата. „Што рече?", праша. „Реков: ми се стори дека ја видов Луција во џипот на Фискултурецот". Тој притисна на гаста и ние јурнавме назад; дојдовме до свиокот и тој застана; го насочи фарот кон колата, но ништо не можеше да се види внатре, освен две силуети што се раздвоија кога фарот блесна. Се гледаше јасно само бројот на регистерската табличка: С-909.
      Му реков дека не ми е добро и дека сакам да си одиме. Тој предложи да се сокриеме некаде и да ги следиме (сега разбирам дека и тој беше погоден колку и јас и дека сакаше уште таа вечер да расчисти со Луција: колку смешно - што да расчисти, кога ниту јас ниту тој немавме ништо со неа?); така ќе сме виделе која е девојката со Фискултурецот. Му реков дека не сакам и дека сакам да одам дома. На одење дома, откако го вративме мотоциклот, Земанек купи шише вино и ние цела ноќ пиевме и разговаравме. Јас се опив и плачев: велев дека ја сакам, дека не смее тоа да ми го прави (во пијанството се однесував како Луција да ми е венчана жена); потем Земанек, на мелодијата на една стара народна песна (беше жива фонотека за стари народни песни), почна да пее „Учи ме мајко, карај ме, како да земам Луција, Луција курва убава", и јас му се придружив; бевме сосема пијани и пеевме само едно исто: „Луција курва убава", „Луција курва убава", „Луција курва убава".
      Утредента (беше понеделник), на училиште, со Земанек решивме да одиграме мала игра. Украдовме од една туѓа тетратка еден лист и на него, со невешт ракопис напишавме: „Луција - курва фискултурна!". Потем го пуштивме ливчето на час, од рака на рака. Беше прв час, час за одделенскиот раководител, а тоа кај нас беше Фискултурецот: дваесет и осумгодишен човек, глупав колку што не може да се замисли, речиси ќелав, разведен. Се шушкаше во училиштето дека жена му го изневерила со некој близок пријател и дека се заколнал дека еден ден ќе ги претепа и двајцата, дека ќе ги убие. Беше прост, глупав, нервозен; целиот свет му беше виновен. И гледаше во ученичките, онака како што маж гледа на жена; не ги сакаше машките, и редовно им ставаше пониски оцени одошто на женските. Брмчеше нешто, караше некого за слабиот успех, се закануваше, а јас и Земанек гледавме како ливчето полека патува кон Луција. Конечно, ѝ го предадоа; таа го отвори, го прочита и се вцрви толку што мислевме дека ќе падне во несвест; се сврте околу, погледна низ целиот клас, и мене ми се стори дека особено долго гледа во мене и Земанек; потем одеднаш побледе, стана, го стутка ливчето под блузата и побара од класниот да излезе надвор. Тој покажа кон вратата, таа тргна, но ливчето ѝ падна без таа да забележи; класниот стана, го зеде, Луција веќе беше надвор; Фисот го прочита и се вцрви (беше ќелав, но жилав маж, со брада, и јас првпат видов дека брадата не можеше да го скрие неговото црвенило, оти ќелата му пламна како да е лице). Потем рече: „Кој го напиша ова?"
      И натаму во животот имав такви ситуации во кои се убедував дека власта ја интересира само едно исто прашање: кој е автор на текстовите кои нејзе не ѝ се допаѓаат, и кој е тој што се осмелил. Нормално, никој не се јави; тој го зеде листот, го искина на милијарда ситни парчиња, пепел го стори, и јас знаев, по тој гест, кој кај власта е многу чест, дека работите не се чисти. „Ако уште еднаш фатам некого да пушта ливчиња на часовите, рацете ќе му ги искршам!", рече Фискултурецот.
      Потоа, цел месец ја немаше Луција во училиштето. Бев сосема излуден; навечер горев во треска, имав температура по целото тело, однатре, во утробата; со ноќи не спиев, почнав да пушам и цигари; го одбивав Земанек да дојдам кај него на спиење, оти сакав да бидам сам. Боледував, едноставно, како животно што боледува без женка. На седмиот ден решив да ѝ се јавам по телефон: се јави мајка ѝ, јас се претставив (реков: „Јан Лудвик овде, другар од училиштето"); таа рече: „Жал ми е, Луција е болна" (реков: „Ох, колку ми е жал. Мојата Луција е болна?") Жената се насмевна и рече: „Вашата Луција? Што сте ѝ вие на Луција?" „Другар", реков, „ништо не сум ѝ". „Па зарем е ништо да се биде другар?" праша жената и пак се насмеа. Јас замолив да разговарам со Луција; мајка ѝ рече: „Почекајте Лудвик" и ја остави слушалката отворена; и јас наслушнував како се отвора вратата од другата соба, како мајка ѝ го кажува моето име, како вели дека мора да сум некое чудно дете и како Луција вели нервозно: „Не сакам никого да слушнам!" Потем мајка ѝ се врати и рече: „Жал ми е, Лудвик, Луција спие". Таа добра жена не сакаше да ме повреди, иако не знаеше ни кој сум, ни како изгледам, ни од какви причини се јавувам кај нив дома. „Јавете се некој друг ден", рече, како да ќе спие Луција цели денови!
      Но јас, во својата болест (навистина мислам дека тој месец се наоѓав во еден вид бунило), што денес ја нарекувам поленово лудило (беше пролет и многу полен имаше во воздухот, и целиот свет зуеше како кошница), напишав петнаесет песни за Луција. Ги отчукав на една стара машина за пишување во училиштето, ги подврзав во картонска корица, ги насловив како Енигма, напишав посвета: „На девојката со коси очи", на првата страница го оставив мојот телефонски број (Луција ниеднаш не го побара за три години) и ѝ ја испратив по една другарка на Луција.
      И потем чекав.
      Ништо не се случуваше, цела седмица. Но бев сосема шокиран кога еден ден заѕвони телефонот и јас го слушнав гласот на мајката на Луција: „Добар ден; ве молам, господинот Јан Лудвик, ако сакате?" „Да", реков, „повелете, госпоѓо". „Знаете, Лудвик", рече, „Ги прочитав вашите песни и мислам дека се одлични. И дека се многу топли". „Навистина госпоѓо?", прашував, а срцето ми се качуваше во грлото. Бев готов да скокнам до таванот, да го пробијам; бев убеден дека Луција ги прочитала и ѝ ги дала на мајка си. „Сакам да разговарам со Вас нешто, Лудвик", рече. „Со задоволство, госпоѓо", реков. „Кога сакате?" „Веднаш", рече. „Ве молам, кога ќе се врати Луција на училиште, внимавајте малку на неа; знаете, таа е во еден вид депресија; мислам дека тешко се снаоѓа; некој од класот ја навредил со некое ливче-шеталче по класот и напишал нешто недостојно за неа; замислете, има луѓе кои и тоа го прават, па за жените пишуваат гадости; не се сите како Вас па да им испраќаат рози во песни" (Кутрата жена, не знаеше дека авторот и на едното и на другото сум јас, еден ист!); „Па ве молам, ако можете, вратете ѝ ја малку самодовербата кога ќе се врати на училиште; напишете ѝ уште некоја ваква песна." „Значи, на Луција ѝ се допаднаа песните?!", речиси свикав од радост. Госпоѓата молчеше еден миг, а потем рече: „Да. Многу. Мошне многу". Ми беше сомнителна таа градација на чувства кон моите песни кај госпоѓата, која како да сакаше да се оправда за нешто, и ја замолив да ми ја даде Луција, да се чујам со неа, да чујам од нејзина уста нешто за песните. Но госпоѓата рече сосема спокојно: „Знаете Лудвик, Луција спие. Јавете се некој друг ден. Дослушање". И потем ја спушти слушалката.
      Не ја сфаќав тогаш смислата на тој телефонски разговор, но малку подоцна работата се разјасни.
      По месец дена Луција се врати на училиште: беше ослабена, бледа, со модри траги под очите. На другарките им кажа (јас прислушнував од машкиот тоалет кој од женскиот беше одделен само со ѕид кој не беше доѕидан до таванот) дека имала тежок грип. Очекував да им раскаже за песните, но тоа не се случи. И иако беше бледа, исцрпена, измачена, изгледаше поубава од кога и да е. Ноќе ја сонував, бледа како Богородица; беше во моите соништа измачена светица; многу често ѝ ги сонував само колената, колената на Луција, и не ја гледав цела; колената ѝ беа слаби, измачени, и јас само можев да им се восхитувам на тие колена. Ако ја испружев раката во сонот да ги допрам - се будев, и го губев и сонот. Сонот за Луција.
      
*  *  *
      
      Во меѓувреме, Фискултурецот доби унапредување од Партијата: го унапредија во директор на училиштето, а стариот замина во пензија. 
      Откако дојде за директор, Фисот реши културно да се воздигнува, па реши да направи приредба на крајот од учебната година. И ја наименува Луција, која беше култ-координатор во Партијата, за одговорна. Луција требаше да ја осмисли приредбата, од првата до последната точка, и таа со невиден жар се зафати со таа работа. Ми се чинеше дека онака бледа, пеплосана, не ќе може да го стори тоа; но, како што минуваа деновите, работата ја исполнуваше Луција и полека крвта ѝ се врати, образите ѝ заруменија, погледот ѝ се избистри а модрите полумесечини под очите исчезнаа. Вистина, остана еден печат на преуранета зрелост на нејзиното лице што пред тоа го немаше, една одвај видлива сенка на староста, прв бран на созревањето, и јас знаев дека тоа веќе не е онаа моја Луција од разбојот, од гимнастичката сала, тоа златно дете чии носници се ширеа по доскокот како кај уморно но весело коњче; но бев среќен што тоа е сепак Луција, макар и една друга Луција; ми се чинеше дека сум задоцнил, дека нешто ми е одзмено од првата за да ја добијам оваа втората Луција, но мојата љубов во ништо не се менуваше; дури, може да се каже дека сега во оваа Луција ја сакав и претходната Луција, и сегашната; јас сега сакав две Луции, и тоа беше невозможно да се поднесува без допир со Луција.
      Луција ја замисли приредбата на начин што мене многу ме изненади и ме повреди, повторно. Нè повика на состанок на литературниот кружок, за да ни ја образложи програмата. Најпрвин беше замислила еден сосема класичен и глупав почеток: директорот на училиштето да им се обрати на учениците и родителите со свој говор (сите знаевме дека тоа е неверојатна глупост, оти Фисот не знаеше да срочи повеќе од два збора на хартија, и тоа под услов да бидат напишани во два различни реда; тој имаше страст за решавање крстозбори и анаграми и сите имавме впечаток дека допрва ги учи зборовите како средство за изразување). Кога тоа ѝ го кажав на Луција, таа рече дека самата ќе му напише говор, ако е потребно. Потем ќе требало да се изигра едно оро, за да се сочува здравиот народен дух; потем таа замислила самата да ѝ се обрати на публиката, и да говори за перспективите на народната уметност денес, за лажните и вистински вредности во уметноста; потем рече дека ќе се изведувале рецитации од наши ученици. Мене очите ми светнаа, грлото ми се сушеше, дланките ми се потеа; слушав како ги чита имињата на оние кои ги беше одредила да прочитаат по една рецитација, но мене на тој список ме немаше; ја прашав дали би можел и јас да прочитам некоја своја песна, а таа рече дека не би можел; ја прашав зошто, а таа рече дека моите песни се убави, но несоодветни (токму така рече: несоодветни), и дека овојпат не се бараат љубовни, туку патриотски рецитации. Мене ми се стемни: можно ли е Луција вака да постапува, да се поигрува со мене? Можно ли е, заради таа своја проклета Партија, да не ми дозволи да прочитам една љубовна песна, во која само ќе ја опишам косата на љубената, под сјајна месечина? Но таа не сакаше ниту да чуе, и во мене се јави првиот гнев од одбивањето, толку карактеристичен за младите мажи кои сè уште не преспале со жена.
      Луција не сакаше да ја допирам и не ми го даваше своето тело, а јас горев да ја имам; не ми ја даваше ни својата душа, иако јас чувствував дека се бори самата со себе, дека е на чекор да ми ја подаде барем неа, душата; но гневот кај мене се јави кога таа одби јас да ѝ дадам нешто: мојата душа. Имаше во тој нејзин гест, во таа забрана да читам љубовни песни, нејзе позветени (а сепак анонимни, оти во ниедна песна што ѝ ја испратив јас не ѝ го споменував името, и таа добро го знаеше тоа), имаше велам, нешто нечовечко, нешто политичко, оти не можеш никому, со никакви, освен со средства на моќ да му забраниш да ти дава! Таа ми забрануваше да ја сакам, ми забрануваше „јас" да бидам „јас" и јас да решавам што ќе сакам и што ќе правам; со тоа, таа ме лишуваше од себеси самиот, како што се прави тоа кога човек се става во затвор, па му се одзема правото да биде она што по професија е, да биде сопруг на својата жена или татко на своите деца, да биде пушач, па му се одземаат запалката, цигарите, сликите од семејството, паричникот, врвките, каишот; тоа беше чиста политика, идеолошки терор од прв ред: да не му дозволиш на човека да биде она што е! 
      Бев повреден до срж, бев гневен, оти во љубовта најмногу разжестува покажувањето несексуална моќ; веќе не ја слушав Луција, и само се сеќавам, како низ магла, дека таа говореше за некаков втор блок од програмата, по некакво оро, и дека финале, круна на приредбата ќе бил бабарскиот обред од нејзиното село кое ќе го изведувала таа со некоја одбрана дружина од тој крај; во тој обред таа го препознала самото битие на овој народ, а тоа било многу важно за зачувувањето на здравиот народен дух денес, особено кај помладите генерации.
      Земанек ја слушаше Луција со внимание, но ме гледаше и мене. Откако Луција заврши, тој побара збор: рече дека му се допаѓа многу сценариото за приредбата, но дека би сакал и тој да испее една народна песна, веднаш по блокот рецитации, а пред бабарскиот обред. Луција со задоволство ја прифати таа идеја, оти, рече, во сценариото сосема ја заборавила изворната народна песна; и, второто нешто, рече Земанек, би требало да биде - паузата, бидејќи програмата е особено обемна и може да ја замори публиката.
      Јас беснеев, оти Земанек ме напушташе, не застануваше на моја страна; во еден миг, ја искористив тишината и, за да ги повредам и Земанек и Луција, реков: „А можно ли е барем паузата да не биде народна, туку меѓународна?" Го кажав тоа бесно и гневно, не затоа што ми пречеа ората и народната песна, туку тоа што Луција не ме удостои со ниту еден поглед, откако почна состанокот на литературниот кружок. Со таа злобна реченица ја постигнав целта, оти Луција ме прострела гневно со очите и рече: „Би замолила да внимаваме што говориме овде и да не го навредуваме народниот дух и Партијата што стои во негова одбрана". Сакав на Луција да ѝ кажам дека воопшто не ми е грижа ни за нејзиниот народен дух, ниту за партијата што го брани, и дека сè што сакам е да ја фатам за рака, да ја прегрнам и да ја одведам некаде каде нема ни народен, ни добар, ни зол дух, ни партии; на некој остров каде ќе можам до мила волја да ја бакнувам во папокот, да пијам вино од таа слатка чаша на нејзиниот стомак, да ја опсипувам со милувања и бакнежи; но не смеев да кажам ништо затоа што Луција гледаше сосема разочарано во мене, ме мразеше, ме презираше поради мојата недекларираност, поради отсуството на здрав корен во мене. И јас, без да бидам свесен што зборувам, кажав нешто што и ден-денес не можам да си го објаснам; од каде дојде таква луда идеја кај мене, идеја за која никогаш претходно не сум размислувал, ни близу умот не ми била, а ја изговорив (да не се тоа остатоци од некои мои претходни животи?); реков: „Во паузата би можеле да изведеме една мала, лесна циркуска еквилибристичка точка". Погледнав во Земанек, и дополнив: „Онаа со скалите".
      Постојат моменти кога човек извршува симболично самоубиство, уживајќи во сопственото исчезнување и понижување: тоа се моменти кога човек сака до толку да се понижи, што да падне сосема ниско, а да ги убеди другите дека таму доле, му е сосема добро и дека е задоволен. Ова беше еден од тие моменти, и јас од дете ја знам нивната величественост. На пример, се сеќавам дека еднаш го молев татко ми да ми купи една играчка-автомобил од излогот на една продавница; тој рече дека е прескапа, и дека нема толку пари. До таа играчка имаше една помала, а до неа една уште помала. Татко ми предложи да ја купиме средната, затоа што е поефтина, и затоа што за неа имал пари; но јас, гневен и бесен, побарав тоа да биде најмалата и уште го убедував дека таа е најубава. Тој вид на самоказнување кое доаѓаше поради животната филозофија „сè или ништо", а се сведуваше на избор на „ништото" наместо на „средното", не ме напушти и натаму низ животот, а особено подоцна, кога стапив во циркусот. И беше извор на моите несреќи.
      Откако дадов таков предлог, првпат во животот ја видов Луција заинтересирано да гледа во мене. Погледот ѝ се промени, стана жив; го немаше веќе оној презир од пред малку, и таа рече: „Каква е таа точка?"
      Му препуштив на Земанек да ѝ објасни; тој рече дека од раѓањето сум талентиран за еквилибристика, односно за акробации во кои најважно е одржувањето на рамнотежата. И ѝ раскажа на Луција за случката со мотоциклот, онаа со возењето на едно тркало, но ѝ раскажа и за онаа ноќ кога јас ги забавував девојките качувајќи се на скала што не е потпрена на ништо; таа не веруваше, се смееше, се држеше за челото и велеше: „О, не, па тоа не е возможно! Не, не, тоа никако не може да биде!" Земанек ја убедуваше дека е возможно и уште ѝ објаснуваше дека јас таа вечер сум ги довел девојките до ситауција да пукнат од смеење, оти сум ја споил таа акробатска способност со мојата смисла за хумор и книжевност, па сум играл една епизода од Декамерон на Бокачо, во која наивниот и глупав сопруг никако не може да се качи на скалата до таванот, за да ја фати својата жена Петрунела како со својот љубовник води љубов; а не може да ги фати, затоа што не ја потпрел скалата на ништо, па штом се качи, се занишува и веднаш стрчнува надоле, од другата страна на скалата, за да не падне. (Тоа воопшто не беше вистина, и јас не знам за таква епизода во Декамерон; и до ден-денес не ја сфаќам смислата на таа импровизација на Земанек, која набргу стана моја реалност, и јас ѝ се покорував, како и на секоја друга реалност!) „А скалата цело време стои како да е забодена во земјата?", прашуваше Луција. „Не", реков јас, повреден што таа гледаше во Земанек и разговараше со него, како јас да не постојам, иако јас бев тој што требаше да ја изведе точката. На таа моја забелешка таа се сврте кон мене и ме погледна, ми се чини, со извесна стравопочит. „Не", реков. „Скалата изгледа како да е забодена во небото".
      Таа ме гледаше со неверица; потем стана и рече: „Покажете ми. Не сакам да се мајтапите со мене, оти ова е приредба. Ако е доволно смешно, ќе дозволам да се изведе во паузата", рече.
      Ме погоди тоа: ако е доволно смешно. „Така значи, Луцијо", си мислев. „Јас можам во твојата приредба за здравиот народен дух да влезам само во паузата, и тоа ако бидам доволно смешен?!" И појдовме кон гимнастичката сала; внатре имаше една скала и јас ја зедов и ја изведов точката без грешка: еднаш, двапати, трипати, со раширени раце се качував од едната страна на скалата, а слегував од другата. Лесно ми одеше, оти од онаа вечер кога открив дека сум надарен за качување, јас ја вежбав таа точка секојдневно во дворот на Земанек.
      Луција беше возбудена: трепереше, не им веруваше на сопствените очи, велеше дека е тоа чудо; потем тргна од салата кон училиштето да расприкаже што видела а јас ја стигнав на излезот, и одеднаш, без да знам зошто и без да знам од каде ми е таа сила, ја плеснав по задникот, сосема безобразно, оти ме беше опфатило некое победничко, раскошно расположение и ѝ реков: „Нека се качи на скалите така, ако може, твојот здрав народен дух". А таа, сосема опиена, развеселена, фрли по мене со тетратката и повеќе формално, за одбрана на некаква апстрактна чест (ме загрижи тоа кај Луција: поимот на апстрактната чест), рече: „Свињо безобразна", и се стрча по мене, а јас бегав; во таа наша игра веќе немаше ништо сериозно, ништо од пред малку, оти кружокот беше завршен, а чудото почнато.
      Но тоа беа само ретки мигови кои настапуваа кога Луција беше задоволна. А таа беше задоволна кога и нејзината партија беше задоволна и кога таа иста партија ќе ѝ кажеше дека треба да биде задоволна, затоа што на општо задоволство ја извршила партиската задача.
*  *  *
      
      Приредбата се изведе со голем успех.
      Најпрвин говореше директорот, за големите успеси на училиштето откако тој стапил на таа функција. Потем говореше Луција, за народниот здрав дух. Уште се сеќавам на некои фрази од нејзиниот говор што не му доликуваа на девојче, туку на старица. Рече дека денес, особено луѓето кои се членови на Партијата, се залагаат со сите сили за „организирана народна културна дејност"; говореше за неодложната потреба „да се соберат сите одбранбени против деструктивните сили, кои денес владеат на културното поле на татковината". Бараше да се создадат претпоставки за воспитување и образование во школскиот систем, кои како прва и основна вредност ќе ја признаат националната култура, оти таа била „пиреј што не може да се искорне", иако комунизмот, таа беда на духот се обидувала и тоа да го стори; рече дека денес, повеќе од кога и да е, се пристапува кон создавање народни спортски и пејачки друштва, младински и студентски сојузи, во кои се јакне националниот дух и свеста за народниот карактер на секоја голема уметност, а сè удира по сето она што одбива да се декларира како народна уметност. Таа друга уметност, која одбива да се декларира како народна е „културолошко труење со предумисла" и е производ на бољшевизмот и тоталитарниот комунизам (што можеше Луција да знае за бољшевизмот и комунизмот со своите седумнаесет години, кога имала само единаесет години кога се урна комунистичкиот режим?). И потем направи една подолга драмска пауза, зазеде една особено смешна, надуена поза и продолжи: „Марксистичката револуција го разурна целиот духовен свет; љубовта кон татковината, националното чувство, односот кон историјата, кон семејството, минатото и иднината". И рече дека дури и западните, капиталистички форми на уметност, кои вештачки се накалемуваат на нашето дрво на народната уметност, на нашата македонска черешна, се само обичен кич, како што се шлагерите, авангардата, постмодерната или џезот. Рече дека народната уметност денес треба да биде „планина на народниот дух, папок на нацијата, со која секој автор треба да остане во невидлива папочна врска целиот свој живот." Притоа, гледаше гордо во мене; нашиот џез е во фолклорот, велеше, и јас чувствував дека во нешто има право, а особено за тоа дека нашиот џез треба да се однесува на нашите најрани музички корени; во нешто се согласував, во нешто не, но она што апсолутно ме оддалечуваше од Луција беше сигурноста во тоа што го говори; сигурност што човек може да ја има само ако е член на некој Хор. (Таква сигурност, тоа подоцна го видов, во циркусот немаше; никој таму не можеше да ти гарантира дека, иако си извел една точка на трапез повеќе од петстотини пати, ќе ја изведеш и петстотини и првиот пат.)
      Знаев дека таа нејзина сигурност е неприродна; претпоставував, дури, дека зад неа се крие и сосема ронливо човечко суштество, слабо и искомплексирано. А таа говореше, говореше; потем дојдоа на ред рецитациите на тема народен дух, патриотизам и славни предци; потем се играше едно оро; потем Земанек пееше песна, и - дојдов на ред јас, во паузата.
      Ја изведов точката беспрекорно; на еден необично, гротескно висок кревет, што го бевме направиле специјално за таа намена, лежеа, во прегратка Луција и Земанек, а јас со скалата, потпрена на ништо, во воздух, се обидував да се качам и да видам што прават; јас бев, наводно, глупавиот сопруг на Луција, а Земанек нејзиниот љубовник. Луција П. беше Петрунела. Се качував, полека, скала по скала, и кога ќе дојдев до највисоката греда, ја ставав раката над очите и гледав кон креветот, но секогаш скалата божем ќе се занишаше и јас јурнував надолу, од другата страна на скалата; потем повторно се качував, повторно гледав, но повторно нозете ми јурнуваа надолу, и ништо не виѓавав. Цената на сознанието беше губењето на рамнотежата, и во таа точка јас таа цена одбивав да ја платам; се грижев за рамнотежата, а не за неверството на сопругата, и тоа беше она што беше - смешно! Ако паднев, јас ќе видев; но јас не паѓав, се служев со животинскиот рефлекс за самоодржување, и затоа не сознавав дека жената ми е во прегратките на некој друг. Публиката збесна од смеа; некој бараше тоа да се повтори на „бис", но јас одбив; зад завесата, ѝ реков на Луција дека е доволно, но таа инсистираше тоа да се повтори; јас велев „Не", таа ме молеше, дури клекна на колена пред мене зад сцената и јас одеднаш реков: „Е сега навистина е доста, Луцијо; ти уживаш да ги понижуваш луѓето, но сега е навистина доста! Попростачка точка во животот немам видено: и што има смешно ако некој не може да ја фати сопругата во блуд? Така ли те учи твојот здрав народен дух, Луцијо?! Да ти се мочам јас на твојот здрав народен дух, кога се смее само на гениталии што залутуваат во туѓи гениталии и на ануси што прдат; тоа ли е врвот на народната уметност, Луцијо?!" Таа клечеше пред мене стрештена; побледе; потем стана, понижена, ја зафрли бесно косата на грбот со едно движење на главата (беше расчешлана, подготвена за следната точка: бабарскиот одред, каде требаше да биде невеста), и рече: „Добро, Јан Лудвик. Но не заборави дека сум те молела, Јан Лудвик". Ме изненади тоа што ме ослови и со името и презимето, како службеник што ословува клиент на шалтер.
      И потем Луција излезе, рече дека нема „бис", дека тоа била само пауза, и ја замоли публиката да се сконцентрира на најважното, на круната на целата приредба: бабарскиот обред.
      
*  *  * 
      
      Луѓето често имаат потреба да говорат срамни работи; таа генитално-анална симболика е редовен состав на секоја карневалска атмосфера, на секој обред сврзан со култовите на плодноста, обновата и животот. Но мене отсекогаш ме интересирало зошто во таквите обреди (каков што имаше намера да изведе и Луција на крајот од приредбата) тие работи, срамни, забранети, жигосани од истата заедница (во нормални, некарневалски услови) - се говорат под маска? Од каде таа потреба да се сокрие идентитетот на тој што говори срамни работи, кога тој ден е токму дозволено и пожелно да се говорат срамни работи? И дали маската служи за да се сокрие идентитетот на „бесрамникот", или за нешто друго: да се сокрие неговиот транс што тој го доживува под маската? 
      Познато е дека луѓето под маска доживуваат еден вид транс, затоа што се наоѓаат на тенката линија меѓу идентитетот и алтеритетот, меѓу она што сум јас и она што ме прави маската (не-јас); во таа двосмисленост на идентитетот (како и кај проклетиот формулар што се вика пристапница) се состои трансот, карневалското чувство на еуфорија; во такви услови анално-гениталните опсесии стануваат неминовни (по тоа не се разликуваат партиите и карневалите); и треба да се види допрва зошто двојството на идентитетот, по правило, кај сите народи и култури, се сврзува со анално-гениталната метафорика. Но, не помалку интересна е и публиката: и таа, при спомнувањето на забранетото, на општествено санкционираното, доживува еден вид оргазмичко задоволство, празнење што наликува на катарктичко искуство. Таа, публиката не е под маска; но таа гледа дека оној кој говори срамно, оној кој го говори она што таа сака да го чуе - е маскиран, заштитен, недостапен. Дали таа се проектира во него, и дали нејзиното задоволство доаѓа од тоа што знае дека, иако се прави нешто општествено недозволено, сепак, безбедноста ѝ е загарантирана, преку тој еден? Дали е анонимноста, безбедноста, сигурноста од неказнување и непрепознавање таа што го овозможува оргазмичкото чувство кај толпата која се поистоветува со маскираниот? И каква врска имаше народната уметност на Луција и нејзината партија со тоа?
      И ден-денес мислам дека и партијата на Луција многу личеше на еден таков обред, и јас дури подоцна, размислувајќи за тоа, сфатив зошто толку многу Луција инсистираше крајот на приредбата да биде токму тој обред, а не некоја џез или балетска точка, на пример. Во Партијата сите носеа маски, играа ролји кои не им припаѓаат, и во трансот на поистоветувањето на она што се со она што не се, се соживуваа со маската и ролјата што ја играа. Освен тоа, сите во Партијата беа длабоко сврзани со врвниот симбол на плодноста - земјата: меѓу нив имаше земјоделци во неколку колена наназад (но не и номади, сточари, кои се космополити по самата вокација, затоа што номадизмот бара чести преселби), или безземјаши, кај кои без разлика што земјата им била национализирана, па станале професори, лекари или инженери, сепак, врската со земјата останала силна. Она што возбудуваше во целата таа работа (а јас подоцна го најдов во една француска книга на еден познат антрополог, што ја купив во Париз, при едно гостување на циркусот), е што партијата на Луција нè врати назад, на едно порано еволутивно општествено скалило: во добата на примитивните, со транс и еуфорија опседнати општества, таканаречени дар-мар општества, каде основни форми на општествената комуникација се маската и трансот; пред тоа живеевме во таканаречено општество со книговодство, во кои мимикријата, маскирањето и занесот исчезнуваат (затоа комунизмот беше помалку жив, одвратно немагичен и црно-бел по однос на општеството што го градеше партијата на Луција) и се повлекуваат пред компромисот меѓу наследството и способноста, кои се два основни фактора што ја определуваат иднината на единката во тие општества. Со тоа, со еуфоричната, транс-димензија се објаснуваше и популарноста на партијата на Луција кај најшироките народни маси; ним им требаше тоа, како обред кој го потврдува животот и култот на изобилието и плодноста.
      Обредот беше прекрасно изведен, токму како во еден за мене познат опис на обредот: „Заумниот крик на бабарите (О,о,о!!!), пиштењето на гајдата, силна бучава на обесените ѕвонци и клопотарци и рафалниот татнеж на стаповите од вратата го најавуваат доаѓањето на поворката. Во мигот кога заглушувачката врева ќе ја достигне својата кулминација и ќе стане неподнослива, гатачот го повикува домаќинот да ја отвори вратата:
      
      Отвори бре домаќине,
      запали кира борина,
      врзи си гаќи в темнина
      да видиш лика и прилика
      да видиш наша невеста,
      како лепетит, како треперит,
      како полска пеперутка,
      како прилепска мандулка."
      
      Овој, еден од најубавите народни обреди, дружината го играше на сцената одлично; сите беа искусни и се гледаше дека точно го знаат и го разбираат секој симболички детаљ; гатачот потем говореше: „Оддалеку идиме, надалеку одиме, на кораб се возиме, со стапој се крепиме, коработ се скина, на домаѓинот газот му зина".
      Тука веќе почнуваше анално-гениталната карневализација на обредот, нешто што публиката ја креваше на нозе; почнуваше забранетото, под маска! И така сè до смртта на долниот бабар, една од најубавите епизоди на нашата фолклорна ризница, во која телото на умрениот бабар симболички се распарчува; претходно, гатачот го обвинува домаќинот за смртта на бабарот:
      
      „Алему бале,
      пците му го клале,
      кај тебе ата ме најде,
      штета ми се штети,
      здрав го доведов другаров,
      а овдека мртов падна.
      Вапер ќе стане.
      И моите и твоите јајца ќе ги испие."
      
      Потем доаѓаше уште една скаредност под маска, како симбол и посакување плодност; гатачот бара од домаќинот да ја надомести штетата за смртта на бабарот со овие зборови:
      
      „Ќе дајте една кора сланина,
      една бела погача
      ќе дајте една стара пара,
      наша млада да ви поскокнит,
      да му поскокни коњот на домаќинот"
      
      И потем, гатачот симболички го распарчува телото на мртвиот бабар, и тие делови стануваат предмети за секојдневна употреба (каква прекрасна прагматска симболика, толку карактеристична за мојот народ); тоа всушност, е и кулминација на скаредната вербализација во обредот: „Овие не се мустаќи, ова е сунѓер за газот бришење; ова не е алатот, ова е џезве за кафе да си варат жените; овие не се очи, овие се ламби за да не одат жените на мочање по темница; ова не е глава, ова е шутка, во неа да се мочат и серит домаќинот и домаќинката, сега е зимно време, мрсно се јадит, дрско се серит".
      И потем гатачот ѝ се обраќа на невестата: „Вруќо мори млада, под белата брада!" Во мигот кога невестата ќе го пречекори долниот бабар, гатачот го удира со стап и извикува: „Виде јајце в камара, ти се стори пладнина". Бабарот оживува и сите го играат бабарското оро. А додека домаќинот ги изнесува подароците, гатачот извикува: „Викајте амин, ебави газот бабин!". На невестата ѝ се обраќа со зборовите: „Рипни, море млада, да му рипе на домаќинот!"; таа треба да му ја бакне раката затоа што добила стара пара. И потем доаѓа благословот на бабарите: „Колку клинци на вратата, толку синци во куќата; колку желки во полето, толку ќерки во куќата!"
      Обредот го следев со силна возбуда; во еден миг си помислив: „Навистина, каква врска има џезот со ова?" И потем си реков: „Никаква. Но тоа не значи дека не треба да постои". Обредот беше фантастичен, посебно делот кога симболички телото на мртвиот се претвора во предмети кои служат за одржување во живот; тоа беше еден вид реификувана реинкарнација, и многу ме возбудуваше. Публиката падна во транс; аплаудираа, викаа „Бравооооо!", и дружината излезе и се поклони: Луција беше невестата, а домаќинот беше никој друг туку - Фискултурецот. Ја симна маската и го видовме со Земанека насмеан, со сјајна ќела и среќен.
      Јас заминав прв од приредбата. Во извесна смисла, се чувствував понижен и отфрлен од сите: не учествував во нивниот обред кој ме возбудуваше и ме примамуваше; не пеев дури ни народна песна; не играв оро; не читав патриотски рецитации; јас бев паузата на нивниот обред, обичен кловн што, искачувајќи се по скалите потпрени на небото нема никакви докази за неверството на својата Петрунела.
      
*  *  *
      
      Другиот ден рекоа дека по изведбата на обредот на Луција ѝ се слошило, дека паднала во силни грчеви и дека едвај ја спасиле да не си го одгризе јазикот. Велеа дека е во болница, и дека тоа ѝ се случило од преголема возбуда од обредот, како и поради огромниот успех на приредбата во целина, за што пишуваше и печатот. Во весниците излегоа фотографии од дружината која го изведуваше обредот: таму беше, покрај сликата на Фискултурецот, и сликата на Луција.
      Но јас овојпат не паднав во болест. Просто, се лутев самиот на себе: како е можно да не чувствувам ништо поради тоа што Луција е во болница? Зарем мојата љубов кон неа згасна по тој обред? Но не, јас сè уште ја сакав Луција; во мене имаше повреденост, гнев, некаква нејасна лутина што ми пречеше веќе да го гледам светот онаков каков што тој навистина е. Луција се врати по десет дена; не изгледаше посебно исцрпена, како првиот пат. Четири дена немавме никаков контакт, и сега јас ја избегнував, затоа што сакав да ѝ ставам на знаење дека сум лут; го избегнував и Земанека, затоа што и тој, на еден сосема извесен начин, ме изневери, оти се пријави да пее народна песна, а не предложи, на пример, да изведеме и една џез композиција, јас, тој и контрабасистот.
      Земанек ме сретна на коридорот и ме сопре; рече: „Што се случува со тебе?" Јас го погледнав и реков: „Со мене? Што се случува со мене?! Што се случува со сите вас?!" Тој ја наведна главата и рече: „Знаеш што, Лудвик; мислам дека ќе мораш да се покориш на волјата на мнозинството. Таа плоча сега се слуша и таква песна се пее". Не му реков ништо. Го погледнав само, и му реков: „Еби се со таа песна". И потем стрчнав по скалите, надолу, кон дома.
      
*  *  *
      
      По две седмици, се случи уште нешто. Беше јуни, крај на училишната година, и целата гимназија одеше на екскурзија во Стоби. Тргнавме рано, со автобуси; не го забележав Фискултурецот во автобусот, но Луција беше тука. Седеше токму пред мене, а јас, од оној ден немав прилика со неа да проговорам ниту збор. Но затоа, штом се врати од болницата, на четвртиот ден, ѝ испратив песна. Таа со ништо не покажа дека ја добила и дека ја прочитала. 
      Сега, имав можност да започнам разговор со Луција. Ја прашав дали ја добила песната и дали ѝ се допаѓа. Таа само се сврте, ме погледна со своите коси очи и рече: „Ти мора да си целосна будала". И потем се сврте повторно напред. Горев во ужасна телесна страст. Се доближив до нејзиното уво; ѝ дишев на уво и таа рече, без да се сврти: „Престани. Престани со тоа". И потем се сврте повторно. Очите ѝ беа насолзени; Луција плачеше, и тоа веќе го забележуваа и другите. „Ти никогаш нема да сфатиш", рече. „Престани да ми пишуваш песни. Ти си добар, мил, симпатичен, но си целосно незрел и ништо не разбираш. Ова е сериозно, рече. Знаеш ли колку е сериозно ова со народниот дух? Ти и не претпоставуваш!", рече. „Не си деклариран", разбираш? Толку ли ти е тешко да се декларираш? Па еве и Земанек...", рече без да заврши, без да ме погледне во очи, онака свртена со грб и јас гледав како полека ја ведне главата и дека плаче; ребрата ѝ се ширеа и спуштаа како кај кораб неосвоен од туѓ морнар. 
      И потем се појави Земанек однекаде одзади, од задните редови, и за да ја спаси ситуацијата, почна да пее некаква народна, шегаџиска песна; сите прифатија и набргу и Луција, со солзи во очите, пееше. А автобусот одеше кон Стоби.
      Во Стоби бевме цел ден; Земанек нè забавуваше сите, пеејќи народни песни; го придружуваа на гитара и хармоника, и наскоро, сите пееја и играа оро на ливадата. Под рака, да не видат професорите, се нудеше ракија во темни шишиња од сок. Беше жешко; се потевме сите, и сите беа среќни, а мене душата ми боледуваше по Луција, која седеше како самовила на ливадата, како пеперутка, како буквата „Ж", иницијал од древни ракописи, меѓу своите другарки, дробни букви; беше најубава, најзрела од сите, вистинска буква-девојка, сета во црвено облечена; седеше таму и си потпевнуваше. Се појави однекаде и џипот на Фискултурецот; прост и груб како што го беше дал Господ, дојде право кај групата на ливадата и му префрли нешто на Земанека: дека гласот му бил како кај евнух; така рече, дека пее како скопен. Потем рече: „Слушај како се пее" и почна одвратно да рика некаква инаку нежна, љубовна песна, почна да се удира во влакнестите гради (носеше и огромен, крупен златен синџир, околу вратот, со крст, оти тогаш беше модерно да се декларираш како Христијанин), така што сите мораа да прифатат, оти за нас тој беше власт, а кога власта пее, ти и ќе пееш и ќе играш. И ќе маршираш на љубовна песна.
      Јас само пиев; не пеев и не играв; не учествував во таа простачка оргија на Фискултурецот, оти го мразев (и ден-денес се прашувам дали тој навистина толку лошо пееше, или пак јас, затоа што ја сакав Луција почнав поинаку да гледам на него). Ракијата ме фаќаше полека ама сигурно, оти сонцето биеше ужасно; некој понуди и тревка, и јас, ненавикнат на неа, во еден миг видов светлина; помислив дека таа светлина не е од овој свет, дека тоа ми се јавува Бог; беше тоа светлина виолетова, еднаква во сите свои делови, совршена, постојана, оти не беше една во едно време и инаква во друго време, или една на едно место а поинаква на друго место, ниту за едни убава, а за други грда; беше тоа светлина преподобна; помислив дека можеби веќе сум во некој друг живот, дека сум умрел и дека ми е доделено некое ново тело; верував во реинкарнација, и таа помисла ме возбудуваше. Во таа помисла наоѓав нешто херојско: сакав да станам и да ѝ кажам на Луција, која сè така со сведнат поглед седеше на полјанката со своите другарки, додека Фискултурецот како паун ги покажуваше своите пердуви, пеејќи и играјќи; сакав да ѝ кажам: „Луцијо, еве, јас си одам". „Каде си одиш?" прашува таа загрижено. „Си одам, Луцијо, на некое друго место." „Но, кога ќе дојдеш?" прашува таа. „Нема Луцијо, никогаш веќе нема да дојдам. Не чекај ме попусто, моја полска пеперутке, моја прилепска мандулке", одговарам јас. „Не, не плачи Луцијо; овој свет за мене без тебе е безвреден, и затоа си одам, и ќе бидам нешто друго, оти и твојата партија од мене бараше да бидам нешто друго; но јас по божја волја ќе се видоизменам, а не по желба на човек; оти јас веќе некогаш порано сум бил и момче и девојка и грмушка и птица и лушпава риба што од морето скока..."
      И потем на ништо веќе не се сеќавам освен на облакот светлина во кој потонав како во некакво блажено бесознание.
      Силна шлаканица ме освести од фантазијата; како сега се сеќавам дека во првите мигови не можев да сфатам што се случува. Над мене стоеше Земанек; јас лежев, ми ставаа ладни облоги на челото. Никаде околу мене не го видов лицето на Луција.
      „Што се случува овде? Што ми се случило?", го прашував Земанек.
      „Се посрамоти" рече. „Се посрамоти и пред Луција, и пред сите, пред целото училиште", рече.
      
*  *  *
      
      Што всушност се случило?
      Во таа состојба на опиеност, во која ниту сум бил на небото, ниту на земјата, во мојот облак светлина (никогаш од тогаш не сум ја видел таа светлина, а копнеам по неа; ќе ја видам ли уште еднаш, макар и во некој друг живот?), сум дошол до Луција, и мислејќи дека фантазирам за себе и во себе, сум ја изговорил целата фантазија, во два гласа, машки и женски, пред неа и пред нејзините другарки, што предизвикало општа смеа. Сум говорел и како „јас", но и како Луција. „Како шизофреничар, не дај боже", велеше Земанек, додека ме триеше под дрвото со студена вода. „Како оној лудак во Психо на Хичкок", велеше. „Каде е Луција", прашував. „Луција замина; рече дека ќе оди кај тетка ѝ во Велес, и дека таму ќе преспие, оти тетка ѝ ја очекувала на гости. А бидејќи Фискултурецот се враќаше со џипот за Скопје, ја поведе до Велес", рече Земанек.
      По нецел час јас веќе можев да стојам на нозе; се исправив и видов дека додека јас сум бил во мојата светлина и со неа, Земанек и другарите ме пренесле во самиот археолошки локалитет, под едно импровизирано тремче кое си го направиле археолозите да ги штити од сонцето; ме легнале на едно полско креветче. Десно од мене видов еден прекрасен мозаик со паун; до него видов уште еден, на кој беше насликан пајак во мрежа; бев уште пијан и мозокот ми создаваше чудесни слики: „Овој паун овде што ги покажува пердувите е Фискултурецот. Види колку е смешен! А ова, ова е Луција, реков, во мрежата. Она е нејзиното црно трико. Луција со бел папок. И со бел крст на грбот. Луција што ќе го изеде Фискултурецот како мушичка", си мислев. Ми беше страв да не сум полудел, да не зборувам можеби повторно на глас, па го прашав Земанек дали можеби знае што сум помислил. Тој ме погледна изненадено и рече: „Ајде, тргнувај, пијан човеку. Сите почнаа да се собираат пред автобусите".
      И навистина; сите ученици се беа групирале пред автобусите и се готвеа за враќање. Во нашиот автобус го немаше Фискултурецот, оти си беше заминал со џипот. Погледнав молбено во Земанек и реков: „Те молам, ако си ми пријател, остани со мене. Пушти ги да си одат". Земанек не сакаше ни да чуе. „Знам што си наумил", рече, „но јас не останувам". „Те молам, му реков. Ќе одиме пешки, по пругата, до Велес. Морам вечерва да ја видам Луција! Сакам да расчистам со неа пред да почне распустот, оти не можам да издржам уште едно лето без неа, а да не знам на што сум!" „Ти си идиот", рече Земанек. „Гледаш дека не те сака" рече. „Те молам, Земанек", реков. „Те молам како Господ". И Земанек стана, отиде до автобусот, им рече на другарите да нè не пријавуваат како отсутни и да молчат; потем се врати и ние видовме како во нашиот автобус влезе наставничката по музичко, која не го познаваше нашиот клас добро; видовме дека ги прашува другарите дали се сите тука, и дека тие ѝ велат дека сè е во ред.
      Потоа вратата на автобусот се затвори и колоната замина по патот, кон дома.
      
*  *  *
      
      Одевме по пругата; сонцето заоѓаше и наликуваше на оној пајак од мозаикот; како во средето на небото да лежеше спокоен вжарен пајак, јагленче вжарено во својата мрежа од зраци, кои раскошно го опсипуваа со злато целиот питом пејсаж, со благи ритчиња и долчиња, со винороди, лозја осенчени во предвечерието. Се слушаа само нашите чекори по тешките дрвени прагови на пругата; владееше ужасна тишина, која ми ги смируваше сетилата, што ми беа растроени од пијанството под врелото сонце на Стоби. Напред одев јас, по мене, во сенката моја - Земанек. Одевме и јас во носниците го чувствував познатиот, за мене речиси анестетички мирис на лакот за железнички прагови; од детството тој мирис ме возбудувал, ми носел возбуда како да сум пред голем и непознат пат, ми ги опивал сетилата и ми создавал раскошни визии. Го прашав Земанек дали го чувствува истото кога го вдишува тој мирис на лакот; тој кратко рече: „Труе."
      И потем пак одевме. Немав потреба да разговарам со Земанек ама баш ништо; тој беше западнал во некое чудно настроение, блиску до лутина, и кога јас го прашав: „Лут си?", тој рече: „Не, луд сум. Штом со луд човек одам пешки по пруга од Стоби до Велес", рече. „Треба уште некој воз да нè изгази како мравки", рече. 
      Сонцето неверојатно брзо паѓаше зад планината, на Запад, накај Скопје; со секоја измината минута светлината стануваше поинаква; беше тоа светлина што гасне и поинаку ги обојуваше нештата од миг во миг. Одевме така, не знам колку, оти времето стоеше во таа светлина; брзината беше бесмислен поим во тој пејсаж, во таа атмосфера на гаснење; веќе одевме кон еден од последните свиоци, пред Велес; отприлика беше некаде околу седум или осум часот, и пред нас веќе се појави мостот, а веднаш зад него тунелот; тоа беше класичен железнички мост, со метална конструкција од левата и десната страна, како коридор што веднаш се влеваше во утробата на тунелот, во неговото темно устие; и, во тој момент Земанек зад мене рече: „Гледај". „Онде, долу".
      Долу, под насипот по кој врвеше пругата, десно од нас, под еден орев, беше паркиран џипот на Фискултурецот.
      Стоевме со Земанек на насипот, две сенки на последното сонце; стоевме и не знаевме што да правиме. „Колку е часот", прашав сосема апсурдно. „Седум и дваесет", рече Земанек, одговарајќи ми апсурдно, исто така. Бевме возбудени, опиени, дезориентирани во просторот. „Да си одиме по пругата", рече Земанек и јас знаев зошто вели така: во таа општа дезориентираност во тој широк простор, во таа светлина што гаснеше, единствена сигурност да не се изгубиме нудеше пругата; таа водеше некаде, водеше на конкретно место и гарантираше дека ако се оди по неа, нема да се скршне од вистинскиот пат; мостот нè воведуваше право во тунелот, тунелот што изгледаше како да ќе нè шмукне, како да ќе не голтне, како да ќе нè спроведе на саканото место. Но, јас реков: „Тоа е тоа. Времето е стигнато. Ајде." И тргнав надолу, по насипот, кон оревот. Но Земанек рече: „Јас не одам". Се свртев, го погледнав и сфатив дека е исплашен; за првпат го видов Земанек, Големиот Гетсби исплашен до смрт. „Ќе одам сам", реков.
      И слегов од насипот. Се прикрадов до грмушката на десетина метри од оревот и видов: под оревот беше паркиран џипот на Фискултурецот, со регистерската табличка што добро ја знаев: С-909. На предното седиште седеше тој; беше свртен во полупрофил; ќелата му беше црвена, вжарена, брадата му беше накострешена; зборуваше нешто, но не можев да слушнам што; при говорењето, една жила на вратот му се затегаше и се дуеше како да ќе пукне; одеднаш, до мене доплови само откршок од разговорот: „Ти мораш да го пријавиш тоа, ако не го пријавиш, ќе имаш последици", рече тој; рацете му беа спуштени под воланот; десната му беше подадена кон седиштето на совозачот; во еден миг се навали кон назад на седиштето и на другото седиште ја видов Луција; очите ѝ беа затворени, носниците ѝ се ширеа (и денес не знам дали е тоа возможно, човек од десетина метри, наспроти сонцето, да види дека се шират женски носници: дали тоа го видов, или беше производ на мојата фантазија, оти тоа беше истата онаа слика на Луција од разбојот); по образите ѝ се слеваа солзи; да, сигурно видов дека Луција плачеше за еден миг, а потем престана. 
      Го напрегнав слухот да слушнам што зборуваат, но ништо не се случуваше. И одеднаш, сонцето се навали сосема на планината и силен одблесок од едно стакло на џипот ме заслепи сосема; во моментот кога видов светлина, десет илјади пати посилна од сонцето, кога веќе не гледав ништо, одеднаш слушнав гласови: 
      Тој: О, убава си, љубов моја, убава си! Очите твои се гулабови под твојот превез; косата ти е стадо кози, кога слегуваат од Галадската гора; забите твои - како стадо истрижени овци, кога излегуваат од капење, од кои секоја има по две јагниња и јалова нема ниедна; усните твои - како алова панделка, а устата твоја слаткоречива, со јаготки на лицето како половинки од калинка; вратот ти е како кулата Давидова, изградена за оружје: на неа висат илјадници штитови - сè штитови на јунаци; градите ти се како близначиња од млада срна, кои пасат меѓу кринови;
      Таа: дојди мил мој, да излеземе во полето, да преноќеваме по селата; утре рано ќе појдеме во лозјата, да видиме дали потерала лозата, дали се отвориле пупките, процутеле ли калинките; таму ќе те опсипам со милувања;
      Тој: О, колку се убави нозете твои во сандали, ќерко знаменита! Облите колкови твои се како веришки, дело од рацете на вешт уметник, папокот ти е како чаша тркалезна, никогаш без арома; утробата твоја - купа пченица, опкружена со кринови; двете твои гради - како две јаренца, близначиња на срна; вратот твој - како столб од слонова коска; очите твои - Есевонски езерца кај Ватравимските порти; носот твој - Ливанска кула, свртена кон Дамаск; главата твоја на тебе - како Кармил; а косата на главата твоја како пурпур; цар се вплел во плетенките;
      Таа: положи ме како печат на срцето свое, како печат на мишката своја, зашто љубовта е силна како смрт; љубомората - лута како пекол; стрелите нејзини се стрели огнени; огнен жар на нејзиниот пламен;
      Тој: поведи ме во вселената своја, во лозјето, во градините, меѓу кринови, меѓу твоите колкови, две веришки, две кули камени, во својата утроба, во купа пченица!
      Таа: ајде, мил мој, ајде!
      И одеднаш, светлината ја снема, и со неа и гласовите што ги слушав. Погледнав кон џипот; внатре, телото на Фискултурецот го притискаше телото на Луција; таа се бранеше (така барем мислам, но во ништо веќе не сум сигурен); јас зедов еден камен, го фрлив на покривот од џипот, и Фискултурецот се сепна; се сврте нагло кон грмушката, и јас видов дека на главата имаше маска; црна маска, бабарска, со четири дупки, за очите, устата и носот, четири дупки за три сетила; само очите му се гледаа, едното зелено, другото сино, и устата, и носот (дали го видов и тоа, или моите растроени нерви од ракијата и жегата ја произведоа и таа слика?); Викна: „Кој има таму", а јас фрлив уште еден камен, и отстрана му го погодив фарот, и тој пукна, сол се стори. Тој се заврте кон Луција, завергла со клучот и со силна гас спрашти кон патот; ќе го искршеше џипот од брзина, по дупките; излезе од споредниот на главниот пат и спрашти кон Велес.
      Се искачив на насипот кај Земанек и му реков: „Го суредив гомнарот", а тој гледаше престрашено во мене и велеше: „Ти си луд, човеку, ти си сосема луд! Ако те видел Фисот, ќе летаме и двајцата од училиштето! Ти си сосема луд"; одеднаш, Земанек инстинктивно ме турна, оти се слушна сирена на воз, многу блиску; веќе во следниот миг ние се тркалавме по насипот, и јас и Земанек, еден преку друг. Горе, над нас протатне експресот од Атина, што во седум и триесет пристигнуваше во Велес.
      Гротескна беше таа сцена: јас и тој во прегратка, токму под оревот под кој пред неколку минути беше Луција со Фискултурецот. Се насмеав, станав и реков: „Знаеш како се чувствував, Земанек, додека ги гледав? Знаеш ли како се чувствував, Земанек? Како трет, како ѓавол; со очи вжарени, сулфурни, како од пеколот да сум", реков. „Лудвик, ти ме плашиш", рече. „Ја виде ли Луција? Сигурен ли си дека беше Луција со него?" „Ја знам Луција", реков. И потем Земанек зеде еден камен од насипот и го фрли нагоре, кон пругата. „Ајде", рече. „Ќе нè стемни".
      Се искачивме на насипот и јас, без некаква видлива причина јурнав да трчам кон мостот; зад мене Земанек викаше да застанам, да го почекам; јас не застанував, јурев кон тунелот; влетав во него, трчав и пеев: „Учи ме мајко, карај ме, како да земам Луција"; трчав кон светлината, но експресот веќе беше поминат и не можев да сфатам дека веќе нема ништо пред мене, освен светлина; и во моментот кога излегов на светлина, кога градите ми се полнеа со воздух (каква страшна болка во градите!), видов дека Земанек допрва влегува во тунелот.
      Изгледаше смешно на почетокот од тунелот: како некој што допрва треба да го изоди она што јас го истрчав. 
      
*  *  *
      
      Стигнавме во Велес околу девет часот; на Земанек му купив автобуска карта, го качив на првиот автобус и го замолив да ме остави сам. Тој се противеше; велеше дека не сака да ме остави сам, се плашеше да нè налетам во Велес на Фисот и Луција, и Фискултурецот да не ме претепа; јас му реков дека тоа е моја работа и дека немам што веќе да загубам. Сакав да ја најдам Луција, по секоја цена, да ја извикам настрана и да поразговарам со неа.
      Земанек замина со автобусот во девет и триесет и јас останав сам. Ноќта беше летна, ѕвездена, иако малку жешка. Купив цигари на првата трафика и се упатив кон корзото, во центарот.
      Бев убеден дека ќе ја сретнам Луција; свртев од „Вила Зора" кон мостот, ја поминав рампата на железничката пруга и се најдов на корзото, кај „Епинал". Двапати се прошетав по корзото (беше преполно; млади парови се држеа за рака и се бакнуваа); сето тоа ме вжешти, ме доведе до една ситуација на бескрајна тага и копнеж; но јас веќе на Луција не гледав како на онаа Луција што ја знаев и каква што ја замислував, туку гледав како на курвата Луција, што подразбираше и извесна доза на желба за изживување врз неа; сакав да ја повредам, веќе не душевно, туку и телесно; сакав да ја доведам до солзи, да ѝ направам модринки, да ја понижам. И токму кога ја изгубив и последната надеж дека ќе ја сретнам, ја здогледав; рака под рака одеше со една постара госпоѓа (претпоставив дека тоа е тетка ѝ), нешто ѝ раскажуваше и се смееше; се смееше сосема безгрижно, растоварено. „Така се чувствуваат курвите после секс; како ништо да не било", си помислив. Веќе во следниот миг ми падна луда идеја на ум: „Можеби ѝ раскажува за тоа како денес се посрамотив пред сите со мојата визија", си помислив. И тргнав кон нив. Луција ме здогледа на десетина метри, се вкочани, застана и ја фати тетка си под рака, уште посилно. Госпоѓата гледаше во Луција изненадено, потем во мене; Луција ѝ рече: „Ете го" (имав силна способност од дете да читам од усни). Јас пристапив, ги поздравив и реков: „Госпоѓо, дали би можел за миг да разговарам со Луција насамо, ве молам?" Госпоѓата рече: „Во ред, господине". И се тргна настрана, пред еден излог. „Луција, ќе те чекам овде", рече. 
      Останавме сами; се гледавме во очи. „Што бараш овде?", праша. „Дојдов да те видам", реков. „Да расчистиме". „Јас и ти немаме ништо за расчистување", рече. „Луцијо", реков. „Каде ти е љубовникот, Луцијо?". „Ти ништо не разбираш", рече. „Јас можеби ништо не разбирам, но знам дека не се враќам ноќеска дома ако не разговараме", реков. „Ќе те чекам под мостот. Испрати ја тетка ти дома и дојди", реков. Луција не рече ништо; само ме одмина и замина кон излогот. Ја зеде тетка си под рака и потем се изгубија во толпата.
      Јас заминав под мостот. Патем купив едно шише вино; седнав крај Вардар и пушев цигари; го отворив виното, пиев и потем пак пушев.
      Не знам колку сум чекал; едно време, над мене, по мостот протатне експресот од Битола; знаев дека е околу единаесет часот. „Ако не дојде за еден час, ќе си одам со експресот во еден часот", си мислев. 
      Луција се појави точно пред полноќ. Беше облечена во црвено здолниште со бели цветови и лесна кошула; косата ѝ беше собрана во опашка и очите ѝ сјаеа на еден особен начин. Дојде, седна до мене и потем долго гледавме во реката. Јас го мирисав облакот од цимет околу нејзината коса. „Ете, и тоа се случи", реков. „Што се случило?", праша. „Јас и ти заедно", реков. „Не негувај си надежи", рече таа. „Луцијо, јас денес те видов". „И јас те видов", рече. „Те видов пијан и воопшто не беше убаво". „Не мислам на тоа; не преправај се Луцијо; ова не е твојот обред со Фискултурецот". Таа гледаше во мене изненадено. „Јас денес те видов во џипот на Фискултурецот", реков. „И сакам да ми објасниш што се случува". Таа молчеше. „Ме одведе до Велес со џипот. Ете, тоа се случуваше", рече, иако и самата беше свесна дека паузата што ја направи додека го смисли одговорот беше предолга и ѝ даваше на ситуацијата сјај на раскошна лага. 
      Јас пиев од виното и чувствував дека имам изградено ситуација во која имам предност, затоа што барав отчет; таа очигледно тешко се снаоѓаше во таква невообичена ситуација со мене. „Ти ништо не разбираш", рече. „Да, можеби не разбирам што е тоа здрав народен дух, но многу добро разбирам што е нездрав секс; може рбетот да ти се искриви по џипови", реков. „Така ли те учи здравиот народен дух, Луцијо?", прашав. Таа гледаше во мене како да ќе се расплаче; потем одеднаш рече, невообичаено гласно: „Тоа беше мал состанок. Партиски." „Охо, значи така!", реков; „Вие партиските состаноци ги држите во џипот на Фискултурецот?" „Премногу си зајадлив", рече. „Разговаравме, ако баш сакаш да знаеш, за тебе". „Охо", викав јас, „а како разговаравте за мене? Телесно? И што барам јас како тема за вашиот партиски разговор?" Таа молчеше, со главата потпрена на рацете и гледаше во реката. „И тогаш, на Зајачки Рид ли разговаравте?", прашав. Таа гледаше збунето во мене. „Каков Зајачки Рид? Никогаш не сум била на никаков Зајачки Рид", рече студено. „Јан Лудвик", рече. „Тој бара да те пријавам". „Каде да ме пријавиш, Луцијо?", прашував. „Кај него. Кај директорот". И потем ми раскажа дека тој го чул целиот разговор меѓу мене и неа, кога таа ме молела да ја повторам точката со скалите, Петрунела и нејзиниот љубовник. Најпрвин, таа се обидела да ме брани; тој уште пожестоко ја нападнал, и тоа на партискиот состанок пред сите таму; таа плачела, а тие, другарите од партијата ја прашале дали можеби плаче затоа што чувствува некаква блискост кон мене. Таа рекла дека не чувствува. Ја прашав дали лажела кога рекла така. Рече дека лажела. Потоа тие ѝ рекле дека е недостојно член на Партијата на здравиот народен дух да си дозволи да коленичи и да моли некаков недеклариран изрод, кловн од прв степен. Добила најжесток партиски укор поради мене. Ја прашале потем дали сум рекол дека приредбата е простачка. Таа рекла дека не сум рекол така, и дека сум рекол дека е простачка само точката што ја изведувам. Тогаш и рекле: дотолку полошо; тогаш ти си коленичела пред некаков простак. Таа се согласила дека е така и признала дека згрешила. Потоа ја прашале: дали е вистина дека сум рекол, од збор до збор: „Да ти се мочам јас на твојот здрав народен дух, кога се смее само на гениталии што залутуваат во туѓи гениталии и на ануси што прдат; тоа ли е врвот на народната уметност, Луцијо?!" Таа рекла дека е точно. И потем ја отпуштиле порано од состанокот и ѝ рекле да почека на решение на централниот комитет. Заминала дома со плачење, и цела ноќ ги читала моите песни; се проверувала себеси и својата партиска совест, и во песните не нашла ништо посебно штетно за Партијата и здравиот народен дух, освен што и понатаму мисли дека тие песни биле несоодветни за приредбата во училиштето. И рече дека денес, откако јас сум се опијанил, ѝ пришол Фискултурецот и ѝ рекол да појде со него до Велес, оти по пат треба да ѝ го соопшти решението на централниот комитет. И тој ѝ соопштил: дека има укор пред исклучување од Партијата и дека има три месеци време да покаже дали ѝ е лојална на Партијата или не. Дека во тие три месеци не смее да се гледа, ниту да разговара со мене; и дека во тие три месеци треба да состави комплетно досие за сите досегашни контакти со мене и да им достави сè што до сега во писмена форма сум ѝ предал. 
      Таа продолжуваше натаму: кога ѝ го соопштил тоа, таа почнала да плаче. Фискултурецот се исплашил да не ѝ се слоши како на приредбата, па застанал, да се потсмири. Застанале под сенка, под еден орев. Тој и натаму притискал таа да ме пријави и во училиштето, за одбивањето да ја изведам точката уште еднаш; така, Фискултурецот со мирно срце ќе можел да ми потпише исписница од училиштето. Таа молела да не бара такво нешто од неа. Тогаш тој рекол дека ќе бара нешто друго; пробал да ја прегрне, но тогаш некој лудак фрлил камен врз џипот, нешто се скршило и тие избегале.
      ѝ реков дека тој лудак бев јас.
      „Ти си нè гледал?", праша стрештено.
      Луција беше сосема бледа; ме изненади кога побара цигара; ѝ дадов; таа запали. Очите ѝ беа поубави од кога и да е; косата ѝ паѓаше до половината; беше седната на кејот до мене, сосема нестварна; ми беше на самиот дофат од раката. „А ќулафката?", прашав. „Зошто Фискултурецот носеше ќулафка во џипот?" Таа ме погледна со страв. „Каква ќулафка?", праша. „Денес, кога јас фрлив камен, тој се сврте кон грмушката во која бев сокриен и јас видов дека ја носи истата ќулафка како и на обредот. А еден миг пред тоа, додека разговаравте, не носеше ќулафка. Значи, ја ставил пред да те прегрне", реков. Таа беше преплашена: „Ти си сосема луд. Или си пијан. Немаше никаква ќулафка", рече. 
      Чувствував, според нејзиниот глас, дека не лаже; но тоа отвораше сериозни прашања во врска со моето душевно здравје: ако е така, тогаш јас сум почнал да гледам работи што се невидливи. И да слушам работи што се неизговорени. „Луцијо, ѝ реков. Веруваш ли во реинкарнација?"
      Таа гледаше во мене долго, и потем рече: „Мислам да." „Мислиш или веруваш?", прашував. „Не знам", рече. И дури во тој миг на реверот од нејзината кошула здогледав прекрасен брош од кој ми се наежи кожата: црн, огромен пајак Телото му беше направено од црн бисер, а нозете од златни нишки. „Од каде ти е тој брош?", ја прашав. „Од прабаба ми", рече. „Ти се допаѓа?" „Не. Знаеш дека имам фобија од пајаци", реков. „Зошто ме праша за реинкарнацијата?", рече Луција. „Затоа што гледам нешта кои не ми припаѓаат", реков. „Гледам нешто што за сите други е невидливо", реков. 	
      Потем ја прашав Луција што ќе прави сега, по укорот. Рече дека ќе размисли. Ја прашав дали ме сака. Рече дека мисли дека да. Но веднаш додаде дека таа љубов ќе ја чини излегување од Партијата. Ја прашав дали е тоа превисока цена. Рече дека мисли дека не. И рече дека сака да размисли убаво за сè што се случи. И потем стана.
      „Каде ќе одиш, Луцијо?", ја прашав. „Дома", рече. „Не сме завршиле уште, Луцијо", реков. „Што уште сакаш да знаеш?", рече. „Сакам да знам дали си спиела со Фискултурецот и колку пати". 
      Одеднаш, Луција почна да се смее. Се смееше хистерично; се потпре на моето рамо, и потем се смееше до бесвест; кога се созеде, рече дека никогаш не слушнала посмешно нешто. Јас вриев; нејзиното смеење ме доведе до состојба на нервна раздразнетост; веројатно уште вриеше и ракијата од пладневната жега, и виното што сега навлегуваше во моите вени; ме навредуваше што таа рече дека не слушнала никогаш посмешно нешто, и во свеста ми се врати точката со наивниот маж, Петрунела и нејзиниот љубовник; ја прашав што е толку смешно, а таа се навали на ѕидот од кејот, и сосема опуштена, рече: „Прашај во Партијата; можеби водат записник." „Луцијо, можам да те убијам", реков. „Не поигрувај се со мене." „Ќе дознаеш кога ќе пораснеш", рече и пак почна да се смее.
      Станав. Мора да сум изгледал страшно со шишето вино во раката, оти на Луција насмевката ѝ смрзна во грлото; се обиде да избега лево од мене. „Ти реков дека не сум спиела со него" рече во паника. Ја зграпчив за косата и ја повлеков назад; таа офна и падна; јас го фрлив шишето во ѕидот, тоа се скрши, и јас веќе следниот миг се нафрлив врз неа. Ја бакнував диво по вратот, ја гризев; таа молеше да престанам, да не ја повредувам; ѝ ја зграпчив кошулата и ја повлеков; сите копчиња се разлетаа во темнината и потем, во наредните два-три мига го слушав продолжениот звук на нивното удирање на кејот, како ситен дожд од ориз; на слабата ноќна светлина блеснаа нејзините мали гради, како кај кучка; почнав да ја гризам по целото тело, и одеднаш се најдов со устата врз нејзиниот папок; таа ме удираше со тупаници по главата, велеше дека сè е готово после ова, дека сум уништил сè, дека сум свиња, дека ќе ме пријави, задолжително ќе ме пријави, дека ќе ме убие, дека Партијата ќе ме убие кога ќе им соопшти, но мене веќе за ништо не ми беше грижа, и јас само го бакнував нејзиниот папок, таа рајска чаша со небесен нектар, тој центар на вселената и почнав да тонам длабоко, да пропаѓам во непознати длабочини; „Што правиш тоа?", ме праша, очигледно изненадена од таа игра, од таа неочекувана и за неа непозната нежност после гризењето по целото тело; „Го барам папокот на вселената", реков; и кога продолжив со таа игра со папокот, таа се смири; престана да ме удира, рацете ѝ тргнаа кон моето лице, ме повлече кон своето лице, кон устата, и веќе следниот миг, според начинот на којшто ме прими и се отвори јас знаев (тоа движење ми беше сосема непознато, како на маж кој не преспал со жена): тоа не беше онаа Луција што доскокна од вратилото во мојата прегратка. Знаев и дека Фискултурецот носел ќулафка во џипот, и дека Луција ме мами; во тој миг, со крајни сили се воздржав да не ѝ ја смачкам главата со остатокот од шишето што ми беше на дофат од раката; се препуштив на играта што таа ја водеше на еден совршен технички начин, како машина; се извивавме во прегратките; во еден миг ѝ го повлеков здолништето, и потем гаќичките, и ја видов: гола, легната пред мене, со затворени очи, сосема совладана; требаше само да легнам врз неа. Но гневот во мене растеше, и некое чудно чувство дека сум употребен ме опседна: ме опседна чувство дека не било толку тешко да се дојде до Луција, дека таа ова истото го правела под маската на недопирливата Луција, и јас решив да се одмаздам на најглупавиот можен начин, на начин на кој може да се одмазди само млад маж кој не преспал со жена; во моментот кога требаше да бидам во Луција, јас ѝ го ускратив тоа задоволство; таа мижеше и чекаше, но ништо не се случуваше. Конечно, ги отвори очите и погледна во мене. Јас стоев над неа, закопчувајќи ги панталоните. „Што правиш тоа, будало?" праша. „Значи, вака изгледа да водиш партиски состанок", реков. И се свртев и ја оставив.
      Тргнав кон скалите на кејот и ја оставив така: разголена и понижена. Се качував по скалите и не се свртував; слушнав како станува, си го облекува здолништето, потем кошулата без копчиња. Во еден миг викна: „Ти си обична свиња, Јан Лудвик!" Веќе чекорев по патчето кон улицата. „Ти не си спиел со жена до сега, Јан Лудвик!"
      Последната реченица беше отровна; таа беше мојот пораз таа вечер; тие едноставни, вистинити зборови ја засенија мојата предност што ја направив со сексуалното понижување на Луција. Оти беше точно: јас немав спиено со жена, и Луција го виде тоа; го искористи тоа за да ми се потсмева, да ми врати за понижувањето. Со трчање ја спраштив кон железничката станица. Набргу дојде експресот; застана и јас се качив во последниот вагон. На вратата стоеше кондуктерот. Ме праша дали знам како завршил денешниот натпревар. Му одговорив дека не знам, и дека денес цел ден не сум гледал ниту телевизија, ниту сум слушал радио.
      А тој ми рече: господине, имате нешто на маицата. Јас погледнав надолу, кон стомакот и се стаписав: на мене стоеше брошот на Луција, црниот пајак со златни нозе; се беше закачил со едната нога и висеше. Очигледно, во борбата со телото на Луција, тој се беше откачил и беше решил да го промени сопственикот.
      Го ставив во џебот, а трпки ми минуваа низ грбот.
      
*  *  *
      
      Она што всушност ме одби од Луција таа вечер беше едно ситно движење на нејзините нозе, едно сосема беспрекорно, технички изведено поместување на нејзините колкови, со кое таа ме привлече кон себе, ме зароби, и јас се најдов токму на местото каде што треба да биде маж кога спие со жена; беше тоа една совршена технологија на водење љубов, нешто што за искусниот маж е вистинска посластица, кога ќе го сретне кај некоја жена. Меѓутоа, за младиот и неискусен маж, тие технички движења на љубовта дејствуваат застрашувачки и се еден вид инхибиција; и така, се случи - она што сите го бараат кај една жена, мене да ме одбие од неа. Беше, се разбира, тоа страв; беше тоа еден вроден страв од граматиката на љубовта, резултат на незрелост и неискуство; оти јас очекував нешто сосема друго. Во ноќите во кои сум копнеел по телото на Луција, не сум предвидел таков потег; имаше во тој потег нешто сосема студено, рутинско, клиширано; оној кој гледал како пајакот ја плете својата мрежа, знае дека тој тоа го прави со геометриски студена прецизност, според сосема јасната самосвест за сопствените анатомски можности. Тоа беше потег со цел, сосема прагматско движење; тоа е она што ги инхибира младите мажи при средбата со искусни жени; кај мене, таа инхибиција се засили и со оној добро познат и наивен младешки гнев кој доаѓа од агонистичката, речиси спортска свест дека не си прв; тоа многу потсетува на наивното убедување на младите уметници дека се оригинални, дека се први и дека ќе напишат нешто сосема непознато и неочекувано, заблуда од која потем тешко се ослободуваат и страдаат. Ми беше јасно дека Луција не ме избрала мене за оној кој прв ќе има можност да го види раѓањето токму на тоа движење; јас знаев дека тоа движење на Луција не и мое, и сакав ние да имаме само наше движење, и не сакав да учествувам во тоа, како што е природно љубовникот на една жена да не сака да ги носи пиџамите на нејзиниот претходен љубовник; ме излудуваше помислата дека таа дури сега ме допушта во себе, откако стекнала извесна предност во искуството со мене, откако го научила тоа движење и сега ете, ми го покажува, како што се покажува нов автомобил на некој кој нема никаков. 
      Подоцна, во циркусот, кога созреав како маж, се убедив дека анатомските можности во технологијата на љубовта се сепак ограничени (иако можат да бидат мошне богати) и дека се сведуваат на тие, во суштина - неколку препознатливи сигнали и движења што се вообичаени, и дека без потреба сум се лутел на Луција таа ноќ на кејот. Тука, се разбира, не ги вбројувам исклучоците (имаше во циркусот и една жена што можеше, лежејќи на стомак, да се свие во половината и нозете да ги префрли до лицето; често нè забавуваше пушејќи во таква поза); но во во циркусот имаше и понаков став кон техниката: најмногу се работеше на техниката при изведување на точките, а при изведбата на точката техниката мораше да се заборави; техниката се тренираше постојано, во слободно време, но на самиот чин таа се забораваше и не се покажуваше; во спротивно, се плаќаше со живот. Ако застанеш на трапезот и мислиш на техниката со која треба да полеташ кон упатениот трапез од другата страна, ти си готов; услов да преживееш беше да ја заборавиш техниката, а таа пак, во тие моменти, кога ја забораваш, функционира беспрекорно.
      Се сеќавам дека, пред да почнам да свирам саксофон, се воодушевував на извесни прочуени мајстори: Чарли Паркер и Вејн Шортер, на пример. Ги сметав за богови; нивните соло партии ги свиркав со устата воодушевувајќи ѝ се на инспирацијата што ги создала; но кога научив да свирам саксофон, кога технологијата на свирење (на дишење и работа со прсти) веќе сосема беше совладана, таа магична аура околу нивните соло делници сосема исчезна: јас видов дека таа совршеност во огромен дел се должела на техниката на свирењето и дека некаде, токму техничкиот потег на прстите, уиграната техника на дишење (неможноста да вдишеш двапати по ред без да издишеш) била таа што решавала цели пасажи од мелодиските линии. Никогаш повеќе јас не можев да се насладувам на свирењето саксофон како во времето пред да научам да свирам; така е и со љубовта: штом се совлада технологијата на љубовта, исчезнува митската претстава за спојувањето на мажот и жената како нешто што се случува на неопределен и слободен начин. 
      А јас тогаш одбивав да ја совладам таа технологија, за да можам што подолго да уживам во нејасните, митски претстави за телесното спојување со Луција. Ја бранев таа своја сопствена митологија, која учеше дека е можно да читаш без да ги научиш буквите. На едно место, во една своја тетратка, по едно пијанство, од не знам какви причини, сум запишал: Тешко на оној кој знае да чита само затоа што претходно ги изучил сите букви и знаци на јазикот од кој чита; блазе си му на оној кој знае да чита и без претходно да го знае значењето на знаците; само тој вистински чита. Оти секоја буква, непозната дури, има своја топлина, поинаква од топлината на другите букви, како секое нешто на лицето од земјата што има топлина и боја своја. Водата зарем нема своја топлина, и зарем не е постудена од огнот, кој е жежок? А воздухот зарем не е на средето од овие две? Та така и јас, кога со прстот проаѓам по букви непознати, ја чувствувам нивната топлина, топлината на буквите, и светлината нивна ја гледам, оти секоја топлина има и своја боја, и знам дали записот говори за студено или за топло, за мрачно или за светло, за арно или за зло. 
      Како и да е, по таа случка на кејот немав никаков контакт со Луција. Од таа моја несреќна авантура излегов со две лузни: најпрвин, јас сфатив дека Луција точно виде дека моето тело е неискусно во љубовта и дека не сум спиел со жена; тоа ме понижи и ме доведе до ситуација да не излегувам никаде; паднав во депресија и почнав да размислувам да платам проститутка, за да ја завршам таа работа (токму така мислев, и сега тоа ми е многу симпатично: да ја завршам таа работа); второ, не знаев дали има смисла, откако ќе ја усвојам технологијата, да се враќам кај Луција. 
      Како што одминуваше времето, тој гнев, таа омраза од одбивањето на Луција да ме прими како прв, стана неподносливо бреме за мене, оти сепак се мешаше со преостанатото слатко вино на љубовта; со мене се случи нешто до ден-денешен необјаснето, нешто сосема неверојатно: јас веќе не мислев на телото на Луција на еден апстрактен начин; не мислев ни на нејзините гради (на еден конкретен начин), ниту на нејзините колкови, ниту на нејзините бедра (на конкретен начин), а најмалку на просторот меѓу нејзините нозе, таа клучалница со непознат за мене запис; со ноќи го сонував само папокот на Луција. Бев убеден дека е тоа врвниот дел од нејзиното тело, дека само тоа е останато од мојата Луција и дека јас бев првиот што пиел небесно питие од таа чаша полна ѕвезди. Можеби тоа беше утеха која го редуцираше целиот свет, го сведе на една точка; можеби тоа беше психолошки механизам со кој мојата машка повредена суета се бранеше од реалноста; но можеби таа опсесија беше, и тоа сега првпат отворено ќе го кажам - остаток од некој мој претходен живот, од некоја моја претходна инкарнација. Како што разговорот што го слушнав и светлината што ја гледав она попладне кога се откри неверството на Луција во џипот, во тоа сум убеден, не беа исечоци од мојот живот, туку од некој друг; тие, тоа попладне не ми припаѓаа мене, по истиот начин како што не ми припаѓаше ни телото на Луција онаа ноќ.
      Ништо не му реков на Земанек за онаа вечер; му реков само дека сум ја видел Луција со тетка ѝ на корзото, и дека не сум ѝ пристапил; тој рече дека умно сум сторил, оти сум бил сè уште неистрезнет и непресметлив. Тоа ме загрижи, но не сакав да му посветувам посебно внимание.
      
*  *  *
      
      Некаде околу пладне, на три дена пред крајот на учебната година, на половина од часот по математика, ме повика директорот во неговата канцеларија. Не знаев зошто ме вика, но претпоставив дека по онаа случка на кејот, Луција му раскажала дека јас сум фрлил со камен по џипот, и дека тој ќе бара да му ја платам штетата. Тропнав на вратата, а тој не одговараше. Тропнав уште еднаш, но никој не се јави. Потем ја притиснав благо вратата и таа се отвори; тој седеше на масата, решаваше некаков ребус или крстозбор, и сосема незадолжително погледна во мене: „Кој ти рече да влезеш?", рече. „Но, јас тропав, господин директоре", реков. „Но јас не реков да влезеш", рече. „Сега излези и влези како што влегува воспитан човек, а не како говедо", рече.
      Во тој миг сакав да го убијам тој невиден простак; во тој миг ми се згади и од Луција; веќе ништо не сакав, во мене имаше само гнев; тогаш, пред вратата, првпат помислив дека најдобро е да се замонашам, да си ги отсечам на еден симболички начин гениталиите поради кои страдав, да се самокастрирам, да ги оставам сите овие влекачи и инсекти околу мене да се плодат и да се размножуваат до бескрај; своите песни да му ги испејам на Бога, а не на лукава и притворна жена, или на некој дволичен Хор; сепак, чукнав уште еднаш, но тој повторно не одговараше. Чукнав посилно, а тој не одговори. Тогаш удрив жестоко со тупаницата, и тој рече: „Напред!". И јас влегов и застанав пред него. „Така", рече. „Треба да научиш да чукаш како маж!", рече двосмислено, подбивајќи се со мене. Нешто ме пресече во колената: можно ли е, си мислев, можно ли е онаа глупава Луција да му раскажала сè? Можно ли е да му раскажала и за мојот машки дебакл на кејот?
      Но, тој седеше во својата фотелја, се вртеше во неа, покажувајќи ја на најпростачки и малограѓански начин својата незаслужено стекната власт, и ништо не говореше. На масата му стоеше нерешен крстозбор со анаграм и ребус; неговата омилена пасија. Го свртев погледот десно и на ѕидот ја здогледав огромната фотографија на неговиот партиски водач; бев изненаден, оти само до пред неколку месеци на тоа место стоеше постер на омилената фудбалска екипа на Фискултурецот. Тој ми покажа со рака да седнам, и јас седнав. Ме праша во каква врска сум со ученичката Луција. Му реков дека не сум во никаква врска. Ме праша дали со неа сум имал некакви поблиски контакти од вообичаените. Му реков дека сум немал. 
      И тој потем, сосема бавно, театрално, ја извади од својата фиока мојата песнарка на маса; на очите ми навреа солзи: делото на моите раце, единствениот примерок на мојата душа, оригиналот што ѝ го подарив на мојата Луција, сега се наоѓаше во влакнестите раце на Фискултурецот. „Ако дозволиш", рече, „ова ќе го умножам. И ќе им го поделам на сите наши ученици, за да видат што е чиста љубов и чиста уметност", рече, подбивајќи се. Таа суровица, човек кој имаше само тело, се подбиваше со мене: „Како го велиш ти тоа, во една песна - умножение, а?" Тој ја вртеше песнарката, ја отвори и почна да чита на глас; ме понижуваше така што читаше бавно стих по стих, и потем се смешкаше; ме прашуваше со потсмев во очите што сум сакал да кажам со ова, што сум сакал да кажам со она; па како може ѕвезди да шепотат, па како може вратот на некоја девојка да личи на кула Давидова; па како е можно устата да биде како калинка а градите две срни меѓу кринови; па зарем не е глупаво човек да каже дека нечија коса е како стадо кози, и слично и слично. Не му одговарав ништо, а тој сам коментираше, највулгарно; на пример, ме праша дали би ја заменил ученичката Луција со една коза, оти тој би можел да ми најде коза од неговото село, кога веќе мислам дека козите се толку сексапилни. Се изживуваше така цел час, и јас куртулив само затоа што по телефон му се јави чистачката и му соопшти (слушалката на телефонот беше многу силна и тој, колку и да ја притискаше до увото, не можеше да го сокрие разговорот) дека се дојдени некои муштерии кои би сакале да купат некаков текстил од оној што тој го шверцува. Ме избрка и на вратата ми рече: „Рацете ќе ти ги искршам ако уште еднаш те фатам да пишуваш вакви глупости!"
      Јас стоев и одеднаш реков: „Директоре, ве молам вратете ми ја песнарката". Тој гледаше во мене цинично и рече: „А зошто би ти ја вратил? Па зарем ти, како писател немаш копија?" „Немам", реков. „О!", рече цинично копилето; „Па дали тоа значи дека јас ја имам таа чест да го имам оригиналот? Којзнае колку ќе вреди ова книџе (токму така рече: книџе) по десет или дваесет години, кога ќе бидеш Нобеловец, а?" „Господине директоре, ве преколнувам да ми ја вратите песнарката; јас ништо друго освен таа песнарка нема да понесам од овие четири години овде". Тој гледаше во мене и рече: „Не можам тебе да ти ја вратам. Ќе му ја вратам на оној кој е сопственик и кој и ми ја даде, да ја прочитам". И потем ја стави во фиоката и ја заклучи. Јас стоев стрештен; одеднаш го прашав: „Дирек-торе, кога ви ја даде Луција песнарката?" Тој ме погледна, се насмевна цинично и рече: „Утринава. Дали тоа нешто менува?" „Не, благодарам", реков и заминав со ведната глава.
      (И до ден-денешен оригиналот не е кај мене. Сите овие години во циркусот се обидував да направам копија, да се сетам на сите стихови од песните, но тоа беа безуспешни обиди; постојано, всушност јас пишував нешто ново, нешто додавав, некаде пак одземав, оти не можев да се сетам на сите тие нешта; и конечно, се откажав од таа целосно бесполезна и луда работа: создавање копии сосема верни на оригиналот).
      Влегов како еден, а излегов како друг Јан Лудвик. Го мразев целиот свет: сите; и Луција и Земанек, и Фисот, и Партијата; сега конечно се прекина папочната врска меѓу мене и Луција; дури ги мразев и оние што ништо не ми сториле, што беа неутрални, како Земанек; ги мразев затоа што беа неутрални, и со тоа го охрабруваа моето страдање. Оти речено е: оној кој рамнодушно гледа на злото, набргу ќе почне да му се радува! 
      Додека слегував во класот, чкрипев со забите. „Колку убаво", си мислев. „Колку е убав, благонадежен и чесен човековиот род".	Влегов во класот; сите гледаа во мене со љубопитен поглед, а јас ги стегав забите да не се расплачам. Значи, Луција му ја дала песнарката откако ја понижив; тоа можеби значеше дека Луција немаше да им ја даде, доколку јас не го сторев она што го сторив на кејот, и дека таа им ја дала сега затоа што ме сака, односно затоа што ме мрази, а ме мрази затоа што јас не ѝ дозволив да ме сака. Но сега веќе беше доцна за помирување и љубов; јас бев преплашен од Луција и од нејзиното тело, таа беше повредена, јас гневен на нејзиното неверство, таа гневна на мојата одглумена сексуална рамнодушност, и конечно јас бев до срж унижен со тоа што песнарката се најде во рацете на Партијата. Беше повеќе од очигледно дека почнавме да се повредуваме. Тргнав кон своето место, зад Луција. Таа го избегна мојот поглед, оти знаеше зошто ме викнал директорот. И знаеше дека и јас знам дека ова е само дел од одмаздата. Но и јас бев решен да одам до крај. И тоа и го сторив. Многу бргу.
      По часот една нејзина другарка ми пријде и праша: дали можеби кај мене се наоѓа пајакот, брошот на Луција. Одговорив дека не.
*  *  *
      
      Тоа попладне кај мене дома дојде Земанек и ме извика; ми рече да појдам со него, оти има нешто што би сакал да ми го покаже а што сигурно ќе ме развесели.
      Ме одведе на периферијата, и јас, штом слеговме од автобусот, видов дека во градот гостува циркус. Бев пресреќен, затоа што уште оддалеку ми се чинеше дека под тој шатор, под тоа омеѓено парче небо се случуваат сосема чудни работи, целосно независни од светот наоколу. И навистина: подоцна, под тој шатор, во тој совршен круг, јас го најдов својот душевен мир; го пронајдов центарот на светот, се пронајдов себеси во тој центар, израснав како маж.
      Кога денес размислувам, навистина сум убеден дека тогаш циркусот, покрај манастирот, беше единственото место каде не важеа законите на околниот свет; тоа беше држава во држава, нација во нација, свет во свет, космос во космос; мало небо во големо небо. Таму не само што не важеа општествените закони (и позитивни и негативни), туку не важеа ни природните: законот на гравитацијата, на пример. Инаку, како беше можно да се објасни еквилибристиката на шеесетгодишниот алкохоличар Роналдо Гонзалес, кој одеше на една нога по жица, со жена на грбот, или трапезистичките точки на Ина и Светлана Коленина, вратоломните фигури на групата акробати од Латвија, или пак фигурите на жената од гума - Аманда Заморано, што можеше да пуши цигара со нозе, и тоа свиена во половината преку грбот, легната на стомак? Тоа беше сосема безбедна територија, еден вид антрополошки азил за сите оние кои имаа судир со светот, и кои поради тој судир решија да направат невозможни подвизи: да стојат на скали потпрени на ништо, да возат бицикл по ортома на дваесет метри височина, да прават фигури од три тела на трапез предвиден за еден, и слично. Имаше во сето тоа нешто како подвижништво, еден вид одмазда кон надворешниот свет, кон оние кои нè беа повредиле, кон оние надвор, како што се велеше тоа во циркускиот сленг. Значи, ние сметавме дека тие се надвор, а ние внатре; тие пак, Луција и нејзината партија, Фискултурецот и, подоцна Земанек, нè сметаа за еден вид отпадници од општеството, речиси чудаци, и сметаа дека тие се внатре, а ние надвор од општеството. Тие луѓе од циркусот навистина го доживуваа светот надвор од нивниот круг, околу нивната одбранбена територија како опасен и чуден; сум читал дека сите животни имаат таква одбранбена зона, и дека таа се движи од неколку милиметри кај мравката до три метри кај лавот; тоа дресерите на лавовите добро го знаеја, и должината на нивниот бич беше токму толкава колку што изнесуваше „забранетата зона" за влегување во просторот на животното. 
      Кога влеговме во циркусот (Земанек го поткупи чуварот да нè пушти), внатре вежбаше Ина Коленина, жената-пајак. Ја гледав: немаше повеќе од дваесет и две -три години; болскотеше под силната светлина како рипка во вода на залез; качена на трапезот, правеше страотни вратоломии, со кои сега нема да ве заморувам; со неа, од другата страна вежбаше нејзината сестра, Светлана; се разменуваа на трапезите во совршена тишина, така што се слушаше само крцкањето на жиците на кои беа закачени трапезите. Тоа траеше можеби половина час, можеби и час; времето не ми значеше ништо и јас ја гледав таа жена, чисто тело, за мене непозната душа, ја гледав со каква студена страст го прави тоа што го прави, како се подвигува, како се извишува сама од себе и помислив: „Којзнае колку била несреќна надвор, и којзнае како и колку ја понижил некој маж, штом може ова да го прави!" И, не претпоставував дека веќе со едната нога сум во циркусот.
      Тогаш, одеднаш, таа се лизна од трапезот и падна во мрежата; се заплетка и аѓутантот дотрча и ѝ помогна да излезе. Таа почна да говори нешто на украински со него; покажуваше кон нас, и јас по нејзиниот лут глас разбрав дека најверојатно таа протестира затоа што чуварот нè пуштил на нејзиниот тренинг. Подоцна во циркусот научив дека сите циркуски ѕвезди бараат на тренингот, освен учесниците во точката и аѓутантот да нема никој друг, особено не во публиката; редовно се случува да им падне концентрацијата ако има макар и две очи во темнината што ги гледаат. Тоа е затоа што тие се подготвуваат за секоја точка како никој да нема никогаш да ја види, и од таму доаѓа и совршенството на тие точки кога се изведуваат пред публика, односно стремежот кон апсолутот. Ние, луѓето, покажуваме сè само кога знаеме дека никој не нè гледа; од таму доаѓа филозофијата на студената страст, на помиреноста со светот без очи и слепата судбина, стратегија која редовно вродува со невиден, чудесен плод кај публиката. 
      Ина покажуваше кон нас, и аѓутантот, постар господин во црн костум со бордо пеперутка и со бела коса, дојде и на лош српски јазик нè замоли да си одиме. Земанек стана и беше решен да дојдеме попосле, на претставата од пет; но јас станав и, како што редовно ми се случуваше во последно време (да зборувам нешто што воопшто не го мислам, небаре имам туѓ јазик, небаре живеам исечоци од туѓ живот), реков: „Да, господине. Но јас би ве замолил да ја прашате госпоѓицата дали би можела, откако ќе заврши со тренингот, да дојде да ја прашам нешто". Господинот гледаше во мене и рече: „Кој сте вие? Ја познавате ли госпоѓицата Ина?". Тогаш првпат ѝ го слушнав името. Реков: „Јас сум Јан Лудвик, и убеден сум дека ја познавам Ина", реков. „Убеден сте?", рече аѓутантот. „Значи, не сте сигурен". Земанек стоеше отстрана и гледаше во мене стрештено, како кога бевме на насипот со пругата. „Знаете, јас сигурно ја знам госпоѓицата од некогаш, многу порано" реков и тој веќе гледаше во мене како да сум лудак; претпоставувам дека помисли да го викне обезбедувањето на мирен начин, без да ме разжести и од тие причини рече: „Почекајте". Но јас не му дозволив; реков: „Сакам само да ѝ поставам едно прашање на Ина". „Повелете, поставете. Ќе ѝ пренесам", рече. Јас погледнав во Земанек и реков: „Прашајте ја, дали сака, по тренингот, да се омажи со мене?"
      Човекот нишна со главата, како да одобрува; се виде дека ме смета за целосно луд. А јас додадов: „Знаете, јас штотуку расчистив со една девојка, и би сакал да се оженам. Но би сакал да се оженам со некоја жена одовде, не од надвор". Во тој миг очите на старецот ме погледнаа со малку повеќе доверба. „Вие не сакате жена од надвор?", рече. „Да, реков. Не сакам жена од надвор". Тој рече да почекам и се упати кон жената-пајак, која по вторпат беше паднала во својата мрежа и во неа се прпелкаше обидувајќи се да застане на нозе и да излезе од густата преѓа. 
      Аѓутантот отиде до Ина, се наведна до нејзиното уво, ѝ прошепоте нешто, а таа се закикоте. Земанек рече: „Ти си луд. Јан Лудвик, ти треба да одиш на психијатар." „И јас имам гениталии", му реков, гледајќи љубопитно во она што се случуваше во кругот. „Ти ќе се жениш со оваа..." рече Земанек, не завршувајќи ја мислата, згадувајќи се. „Викај ја буквата Ж. Ќе се женам со буквата Ж", реков. Ина се кикотеше, се потпре на рамото на аѓутантот и се смееше; почна да се смее и аѓутантот; им пријде и сестра ѝ, Светлана, и љубопитно прашуваше што се случува; аѓутантот ѝ говореше нешто на украински, и таа се закикоте, исто така. Потем Ина му шепна нешто на аѓутантот, тој нишна со главата, пријде кон мене, и ми рече: „Госпоѓицата со задоволство ќе ви одговори на прашањето ако сега си одите, и ако по последната претстава, вечер, ја побарате во нејзината приколка."
      Дури тогаш станав; погледнав кон кругот и видов дека и Ина гледа со љубопитство кон нас двајцата, проценувајќи кој од нас е Јан Лудвик, лудакот без мерка; за да се декларирам, ѝ испратив еден бакнеж од устата со рака во воздухот; таа се закикоте, ми возврати на ист начин, возврати и сестра ѝ, и јас и Земанек излеговме од шаторот.
      Се најдовме надвор, повторно. Почнуваше да врне дожд, а ние немавме чадор. Му предложив на Заманек да пиеме во блиската кафеана; тој се согласи, и вечерта бевме на сите три претстави: од пет, од седум и од девет. По третата претстава ја побарав Ина во приколката. Ми ја отвори вратата (беше облечена во ефтини источногермански фармерки и кошула; внатре беше и сестра ѝ, Светлана); „Добредојде во циркусот", рече на лош англиски.
      Ина имаше сосема класична несреќна судбина до доаѓањето во циркусот: татко алкохоличар кој умрел рано; останале со мајка им, таа и Светлана; двете се истакнувале во партерна и атлетска гимнастика во училиштето, и по наговор на наставникот, почнале интензивно да тренираат со некој познат руски стручњак кој пребегал во Украина. Меѓутоа, поради сиромаштија, морале да прекинат и да бараат работа; Ина почнала да работи во некоја кафеана; таму била и танчерка и келнерка; таму го запознала и момчето во кое се вљубила, а кое ѝ ветило подобра работа во еден поголем град. Таа инсистирала да дојде и сестра ѝ; дошла и таа, но од врската со момчето не станало ништо, оти тоа момче не било кафеанџија, како што се претставило ноќта кога се запознале, туку - сопственик на тајна јавна куќа. Им понудил да работат кај него како добро платени проститутки; тие одбиле; тој се заканил дека ќе ги убие, и две ноќи ги држел заклучени во неговата куќа; дошла полиција и ги ослободила, но пукнал срамот, нивните имиња и фотографии се нашле во весниците и тие веќе не се вратиле во родниот град; дури, и ден-денес не знаат дали мајка им е уште жива. Отишле во уште поголем град и се пријавиле во циркусот што токму тој ден заминувал од таму; ги примиле само како знак на добра волја, да ги нахранат и да ги превезат до уште поголем град. Ина и Светлана им покажале што знаат од партерната гимнастика; еден стар човек, сегашниот нивни аѓутант, некогашен славен трапезист во циркусот, а тогашен чистач и продавач на сладоледи, се заинтересирал за нив и ги зел кај себе во приколката; ги хранел од неговата порција, а спиеле во неговиот кревет; тој спиел под ведро небо. Ги тренирал како што знаел и умеел, во паузите, меѓу претставите. И денес се тоа што се: тие ѕвезди, тој нивни аѓутант.
      Ја кажуваа оваа приказна без солзи, без гнев, со рамнодушност каква што само уште има кај монахињи и монаси по манастирите. Говореа како тоа да морало да се случи, и јас кај нив почувствував смерност каква што никогаш во животот не сум сретнал.
      Некаде пред зори, замолив да влеземе под шаторот и да ми најдат една скала (донесоа една прекрасна, алуминиумска скала, одлична за еквилибристика); им ја покажав мојата циркуска точка со Петрунела, љубовникот и мажот со рогови; тие се смееја до бесвест, бараа да ја повторувам точката, и на крајот, Ина рече: „Зошто не ја изведеш таа точка неколкупати, додека сме во градот?"
      Се согласив. Земанек пребледе. „Ти не си циркузант", ми рече. Но јас реков: „Земанек, јас и до сега бев циркузант. Но тоа од мене го бараше Партијата на Луција. Сега тоа од мене го бара една девојка која не ја љубам, како Луција, но ја сакам; зошто да не ѝ го исполнам тоа?"
      И навистина: Луција од мене бараше да бидам циркузант не затоа што таа, туку нејзината Партија го сакаше тоа; Ина бараше од мене да бидам кловн (со видлива дарба за еквилибристика) не затоа што тоа ќе ѝ донесеше поени во циркусот, туку затоа што таа уживаше во моите глупости; се смееше како никогаш ниедна жена на светот; се смееше како што Луција, мојата Луција никогаш не се смеела, не се смее, и ниту ќе се смее, иако според својата судбина требала да се смее, што не би можело да се рече за судбината на Ина; и јас реков: „Со задоволство, Ина. Со задоволство ќе го сторам тоа."
      Така почна тоа со Ина и со циркусот. А јас вечерта заспав со сон мирен, како што не сум спиел откако ја сретнав Луција. Се разбира, ја сакав Луција, но сега веќе имав пред себе нешто конкретно: едно убаво тело за кое знаев дека еднаш ќе биде навистина - мое. И дека ќе станам маж - без непотребни движења кои ја истакнуваат технологијата на љубовта. Ина на трапезот изгледаше сосема природно, како ниеден ден да не посветила на техниката или вежбата; немаше причина да не биде таква и во кревет. Имав и куќа: шатор небесен.
*  *  *
      
      Откако се вратив од циркусот, гледав со невидена супериорност на сè околу мене. Ми беше смешен мојот вчерашен конфликт со Фискулктурецот; просто не можев да сфатам колку сум бил глупав што воопшто сум му посветил некакво внимание на тој конфликт. Откако излегов од циркусот, сфатив дека светот на Луција, на Партијата, на училиштето, на семејството, на нацијата, на државата е обичен провинциски неуреден двор; светот без циркусот изгледаше беден, смешен, нецелосен; произведуваше дробни грижи со кои ги плашеше бедните мушички заробени во неговата мрежа; тие мушички мислеа дека светот достига до оградите на тој мал двор, а не гледаа дека зад него има уште, и уште, и уште; во циркусот, по само неколку волшебни часови престој, сфатив дека светот е огромен. (Нешто слично ми се имаше случено само уште еднаш; имав слаба по математика, во втора година; Земанек ме тешеше, и ми даде една книга под наслов „Космос", од Карл Сеган; таму се расправаше за нови, незнајни светови; се тврдеше дека секоја секунда изумираат милијарди и се создаваат уште толку нови светови; тогаш за првпат ми стана смешен проблемот што го имав со слабата по математика). Ми беше смешна синтагмата „здрав народен дух", оти тоа ми личеше отприлика на „здрав народен бројлер". Не можев да сфатам во што сум живеел, во каков кафез; не можев да сфатам дека таа лажна граница на космосот што ја поставаат системот, политиката, општеството, сведувајќи го целиот раскошен космос на три зони: секс, политика и економија, може до толку да ги затапи сетилата на човекот, та овој да престане да го гледа невидливото: подвигот, она зад онаа страна на нештата. И си реков: зошто не го удрив оној ден со бокс по муцката Фисот, кога ме исмејуваше читајќи мои стихови? Зошто не му го раскрвавив носот? Од што се плашев? Да не ме избрка од неговата територија, од неговиот усмрден, голем, а всушност ситен, паланечки свет? И зошто навистина не ја силував Луција онаа ноќ? (Таа, всушност, лукава како и секоја жена, ме измами, ме надмудри, оти навреме се предаде: јас само сакав да ја силувам, да покажам извесна надмоќ над неа, како одговор на нејзината партиска декларираност; но таа тоа го сети и во клучниот момент се предаде, да ми го оневозможи тоа задоволство, затоа што Партијата, општеството, нацијата и семејството ја научиле дека е недостојно некој да те силува; така таа, со тоа што се предаде, најде алиби за силувањето, и сакаше скандалот што долго го планирав, да го претвори во регуларен сексуален однос; тука пак, јас киксирав, оти се исплашив од она нејзино ненадејно движење).
      Парадоксот беше во тоа: тие, надвор од циркусот имаа сè, ја имаа целата планета, милиони и милиони квадратни километри; ние, во циркусот имавме круг со радиус од одвај дваесет метри, а сепак го имавме целиот свет (сум пресметал дека, според формулата r2, тоа е само површина од 1256м2. Кога сме кај сметањето, да ви кажам дека во циркусот опсесија ми стана пресметувањето на волуменот на чаши и пехари; ме интересираше колкав е волуменот на еден женски папок, штом толку ѕвезди собира во него, и какво жестоко небесно питие има во папокот на жената при парењето, штом толку жестоко опива тој пијалак, сосема невидлив, занемарлив кога се изразува во единиците за волумен); значи, тие имаа простор, ние дел од него; ние бевме прогонети од големото на малото небо, а нè прогонуваа такви како Луција, како Фискултурецот, како подоцна и Земанек; така беше тоа и беше - утешно.
      Кога утрината се разбудив, главата ми беше тешка како оловно ѓуле; пиев цела ноќ со Земанек во студентскиот бар, каде пристапот на средношколци им беше забранет, но Земанек и јас имавме еден пријател (брат на котрабасистот од нашето несудено џез-трио). Станав предоцна и задоцнив на училиште; влегов во класот без да чукнам на вратата; беше понеделник и имавме класен час кај Фискултурецот. Земанек седеше на своето место; очигледно, и покрај сите физиолошки потреби за сон, што обично се викаат мамурлак, тој беше совладал еден физиолошки закон; на тоа го обврзуваа редот, поредокот, општеството. Како да ти се моча, од сосема разбирливи, природни причини, но ти да изјавуваш дека од општествени причини не ти се моча; беше тоа еден вид противприроден, но затоа, општествено пожелен блуд со самиот себеси.
      Влегов, се извинив за задоцнувањето; Фискултурецот рече да донесам писмено оправдание за доцнењето; рече дека сум целосно неодговорен; јас се согласив, и реков: „Добро, може ли сега, како неодговорен, да седнам?" Тој покажа со раката и јас седнав. Додека одев кон своето место, го уловив погледот на Луција: таа насетуваше некаква крупна промена кај мене, оти никогаш порано јас немав задоцнето, ниту пак разговарав со таков циничен, препотентен тон со некој наставник; ме гледаше од ниско, и јас знаев дека меѓу нас е готово, дека мојот циркус е посилен од нејзината Партија; од друга страна, покрај неиздржливата болка дека ја губам, дека поминувам во еден друг свет, дека се реинкарнирам уште при живот, чувствував една неподнослива леснотија на постоењето, една слобода која ме опиваше: јас го имав, наспроти овој дисциплиниран клас, мојот циркус, и мојата Ина, со која за една ноќ бев поблизок одошто со Луција за четири години. Седнав крај Земанек, а тој ме гледаше како да сум призрак. „Што се случува со тебе, човеку?", рече.
      Потем Фисот говореше глупости, како и обично; нè караше, ни се закануваше со укори, мавташе со прстот; и конечно, некаде пред крајот, рече дека би било добро да има што помасовен одглас на распишаниот конкурс за литературен состав на тема: „Перспективите на народната уметност денес." Рече дека таа идеја ја дала Луција, како култ-координатор на целото училиште и на Партијата, и дека наградите (три: една прва, една втора и една трета, во парична вредност која не беше за потценување), ќе бидат доделени на денот на врачувањето на дипломите, на самиот крај од нашето четиригодишно школување. Го прашав Земанек: „До кога е рокот?" „До утре", рече.
      И јас станав, и направив скандал: го напуштив часот, што беше незамисливо; по часот го замолив Земанек заедно да пишуваме; тој рече дека не сака; го замолив барем да ми прави друштво, оти имав намера цела ноќ да седам и да работам; рече дека не сака; по часовите позајмив една машина за пишување од еден пријател и се зафатив со работа. Утрината есејот, мојата пресметка со нив, беше готова.
      
*  *  *

      За да нема недоразбирања, јас овде ќе ја залепам, на оваа страница индиго - копијата од целиот есеј, кој всушност и беше (покрај Луција) главната причина да заминам. Еве го, цел овде:
     ПЕРСПЕКТИВИТЕ НА НОВАТА 
     НАРОДНА УМЕТНОСТ
     
         
     Денес, повеќе од кога и да е, се говори за воскреснувањето на народната уметност и за нејзините, навидум безгранични перспективи. Притоа безрезервно се велича големината на народниот гениј, особено во партиските сфаќања на уметноста и нејзината служба во народот.
     Прво, денес сè почесто и погласно слушаме залагања за „организирана народна културна дејност" (тука, се разбира, мислев на Луција, која како навиена го прочита својот говор на приредбата, кој почнуваше токму со таа фраза). Се говори дека „треба да се соберат сите одбранбени сили против деструктивните сили, кои денес владеат на културното поле на татковината". 
     Така, денес се пристапува кон создавање народни спортски и пејачки друштва, младински и студентски сојузи, во кои се јакне националниот дух и свеста за народниот карактер на секоја голема уметност, а се удира по сето она што одбива да се декларира како народна уметност, а можеби самата е уште подлабоко во своите корења - изворен народен дух (мислев, се разбира, на мојот џез, инспириран од народната песна). Таа друга уметност, која одбива да се декларира како народна, е подложена на жестоки напади: се вели дека таа уметност (меѓу која и џезот, авангардата, постмодерната) е „културолошко труење со предумисла", дека е „доволно смешна за да биде дел од паузата на народните приредби" (повторно мислев на Луција), па се прогласува таа за производ на болшевизмот, односно комунизмот. Ќе се послужам со цитат од приредбата, на која една наша соученичка рече: „Марксистичката револуција го разурнува целиот духовен свет; љубовта кон татковината, националното чувство, односот кон историјата, кон семејството, минатото и иднината". Со тоа, ако не се декларирате како народен уметник вие автоматски станувате болшевик и марксист, а штом сте тоа, вие немате духовен свет, не ја сакате татковината (многу години подоцна, откако заминав, слушав сè уште коментари дека сум заминал затоа што не сум бил никаков патриот!), немате однос кон историјата и редовно имате руина од семејство. Според таа глупава логика, жена ви нема да ве изневери, ако во куќата го чувате здравиот национален дух. (Тоа беше отровна стрела до Фисот и неверството на неговата жена). А се вели дека во куќата е потребно нешто друго, поздраво од националниот дух, за да се има - мир!
     Но, да се вратиме, господа, на теоријата за новата народна уметност.
     Новата народна уметност, онака како што ја замислува оваа Партија, не може да биде ништо друго туку терор на провинцијалната потпросечност врз сè што е индивидуално и што мисли со своја глава. Националното е еден вид политички камен кој на сила му се става околу вратот на човекот расположен да лета; со него се задржува човекот да остане во своето село, до својот нужник, да не отиде во светот, да не види дека постојат многу и различни светови. Дури и Светото Писмо вели дека постојат два типа луѓе: едниот е номад, а другиот - земјоделец; едниот сака да освојува нови и непознати светови, а другиот најубаво се чувствува кога ќе се сврзе за својата нива, ќе си квакне во своето народно духовно кеневче, па ќе расправа прикаски за големината на народниот дух и ќе си потпрднува од националниот грав, негово лично производство, најголемиот симбол на светиот дух на неговите предци. Сè друго: модернизмот, постмодернизмот, новата архитектура, уметничкиот експеримент, сето она што отстапува од познатото, а особено џезот („чукање со нозе кое го гази македонското битие"), во овие кружоци се смета за - слабеење на државата.
     Значи, таа народна уметност, онака како што ја замислува Партијата на власт, не е ништо друго, туку еден вид специјална културна полиција, која треба да го заштити паланечкиот конзервативизам и духот на простиот, недограѓанет селанец, кој има желба да создава уметност! Секоја нова естетика, што тој недограѓанет селанец не може да ја препознае како гајда или опинок, како зурла или тапан, макар таа и да произлегла од гајдата, зурлата и тапанот, за него, господа, е комунистичка естетика. Волшебниот збор на овие културни идиоти е „татковинска уметност". Сè друго за нив е кич; интернационализмот, космополитизмот, постмодернизмот, номадизмот, цинизмот - тоа за нив е кич и шунд и треба да се прогони. Затоа што не е камен што влече на едно место - во центарот на светот, во тестисите од татко ти, во Големиот Предок, во задругата, во семејниот патријархален модел во кој сите спијат во една соба, по дваесет души, и никој не може да води љубов со сопствената жена.
     А всушност, нема поголем кич од новата народна уметност, која полека се претвора во стока за масовно, сериско производство. Колку само нови фолк-пејачи (и особено во Партијата), колку нови битови писатели, народни артисти, колку нови загрижени патриоти! Во таа уметност, на стари ноти, во познати тоналитети, наместо за прекуморско писмо од љубената, се пее за мобилен телефон; наместо за параходот што заминува, се пее за семафорот што го разделил љубовниот пар, оти таа минала на зелено, а тој морал да сопре на црвено; се пишуваат дебилни романи во кои една иста жена, Македонка, трипати ја силуваат, за петнаесет минути, еден по друг, српски, грчки и бугарски капетан, па со тоа се изразува трагизмот на македонската жена и на македонската нација поделена меѓу три аждери што сакаат да ја лапнат (притоа, овој раскошен дебил од писател не ни помислил дека на жената можеби ѝ е убаво со тројца, особено што сите тројца едвај издржале петнаесет минути, што за здрав маж е одвај десетина од сексуалната игра (овде намерно го натценував траењето на сексуалната игра, за да ја пленам Луција; очигледно, уште ми значеше, и покрај сè што ми стори). Од таа гледна точка, новата народна уметност по ништо не се разликува од култот кон народната уметност во комунизмот, кога се правеше истото, само што наместо за мобилен телефон се пееше за тракторот како врвно ново божество на рекордерството и ударништвото, па на новоредените женски деца им се даваа и „адекавтни" имиња - Тракторка, на пример. Се пишуваше за работникот кој станува во рани зори, и кој, според духот на народната уметност - пресреќен заминува во фабриката за да го даде својот труд, себеси да се даде за - општо добро, се пишуваа оди и фалбоспеви, итн., итн.
     Е, тука господа, доаѓаме до клучното: по ништо национализмот не се разликува од комунизмот, кога станува збор за единката и колективот. И едниот и другиот сакаат да ја претопат, да ја удават единката во колективното, ништо да не остане посебно, издвоено, маркантно, сè да се стопи во инкубаторите во кои се одгледува просек. Партијата на здравиот народен дух е еден огромен хор во кој секој може да крека колку што сака, но под услов да крека и да се движи во брановите должини и фреквенции на крекањето; не може, на пример, некој да мука кога сите крекаат. Животинска фарма, вели еден писател за вакви работи. И, за таа цел, се користат со уште една природна карактеристика на народната уметност, анонимноста, која тие ја злоупотребуваат и ја користат за ужасни цели: за маскирање, за криење во толпата, за стекнување славна, агресивна, естрадна анонимност!
     Народната уметност, таа „планина на народниот дух, папокот на нацијата, со која секој автор треба да остане во невидлива папочна врска целиот живот" (повторно ја задевав Луција), онаа традиционалната, нема познат автор. Затоа и така храбро пее за фиктивната одмазда врз клетиот Турчин што ги силува македонските жени; затоа храбро им пцуе мајка на кодошите, крева револуција со вербални бумби и куршуми за пет минути во кафеана, по три жолти ракии, во сè на сè три строфи, и ослободува цели нации во еден рефрен. Лесно е да бидеш храбар кога не ставаш потпис. Денешната политика ја сфати новата народната уметност како еден вид формулар: постојан текст на кој секогаш се става друг потпис, или не се става воопшто потпис. Сите во Партијата говорат исто, пишуваат исто, мислат исто. Со такви гајдаџии и опиноци не се оди во номадизам; светот не се интересира за нив освен како за последни примероци на руралното.
      Конечно, за крај на есејот напишав и нешто што не го мислев; односно, напишав нешто што го мислев за изведувачите на бабарскиот обред, но не и за самиот обред. Но тоа го сторив за да ги повредам; бев сосема свесен дека тоа е исто како кога пишуваш театарска критика да го нападнеш артистот за некои пороци што тој ги има во приватниот живот, а сосема да ја оставиш на страна неговата ролја; но јас имав право на тоа, оти ја губев Луција и го губев големото небо; јас имав право на тоа, затоа што нивната ролја се стопуваше со нивниот личен живот. И еве што напишав: 
     Да земеме за пример само еден фрагмент од бабарскиот обичај денес. Каков анален простаклак од устен происход е да се каже: „Овие не се мустаќи, ова е сунѓер за газот бришење; ова не е алатот, ова е џезве за кафе да си варат жените; овие не се очи, овие се ламби за да не одат жените на мочање по темница; ова не е глава, ова е шутка, во неа да се мочат и серит домаќинот и домаќинката, сега е зимно време, мрсно се јадит, дрско се серит."
     Таков провинцијален експанзионизам, таков фрустриран паланечки дух, кој за сексот и аналните искуства говори само под маската на обредот, кој во суштина е обред на една политичка партија, не нуди никакви перспективи.Сексуалните фрустрации на тие луѓе добиваат форми на политичко организирање и репресија. Да им помогнеме да се реализираат сексуално: да им отвориме јавна куќа со здрав народен дух!
     Затоа: перспективите на новата народна уметност се: дебилни, никакви, абнормални и анонимни. Таа уметност не е ништо друго освен агресивен провинциски конзервативизам кој беше релативно безначаен, сè додека не најде силна политичка база. Оваа демокартија е само една контрареволуција на селото врз градот, на неписмениот врз писмениот, на лошиот занаетчија врз добриот. Ете тоа се случи, и ништо повеќе, господа.
     							Шифра: Соломон 909
      
      Ете, тоа беше есејот, напишан со многу младешка повреденост, поради Луција, со многу енергија и омраза кон оние кои сакаа да ми ја одземат Луција, да ми ја грабнат, да се постават меѓу нас двајцата, да бидат Хор во нашата Песна над песните. А јас само копнеев по нејзиниот папок, и сакав да ја опсипам со милувања; не знам, и денес, дали мојата желба беше сексуална во вистинската смисла на зборот. Можеби беше само политичка: да ја имам Луција од Партијата; можеби беше само рана фаза на целосниот, здрав секс, кој поминува, низ својата еволуција и низ фазата на политичкото: да имаш некого/некои, да ги поседуваш со моќ која не е сексуална (најчесто е професионална), иако таа моќ сака да се покажува како таква, и таква маска, таква ќулафка покажува за јавноста. Есејот беше напишан за една ноќ, со многу вино, што може да се забележи, според наместа неповрзаните асоцијации; јас и денес ги гледам тие места, но не ги коригирав, за да можете да сфатите во каква емотивна состојба сум бил тогаш. Тие места, тие видливи шевови на текстот, најдобро го откриваат духот на времето во кое живеевме; на тие места напишав нешто од гнев, од јарост, а не мислев така; и ден-денес не мислам така. Јас уништив, нападнав, критикував, жртвував еден прекрасен народен обред за да ја добијам, да ја привлечам Луција со спротивно мислење; јас бев готов да ја продадам државата за неа; јас, во суштина, лажев; на сила бев предавник на народното, само за да ѝ го свртам вниманието на Луција.
      И успеав: таа беше еден од главните иследници на сослушувањето.
      
*  *  *
      
      Секоја вечер одев во циркусот и ги гледав сите три претстави, а по претставите одев во приколката на Ина и Светлана. Кога последен пат бев кај нив, се опив; ми понудија вино и јас испив доста. Ме мачеше Луција, на која мислев и дење и ноќе. Освен тоа, веќе го бев видел папокот на Ина (таа веќе и се преслекуваше пред мене, но јас таа блискост на луѓето во циркусот не можев тогаш да ја разберам, оти тоа Ина го правеше и пред други луѓе од нивниот свет); тој папок, за жал, немаше ништо заедничко со папокот на Луција; беше некако поплиток, без сила, зарамнет на цврстиот стомак; беше тоа, како да смениш чаша на половина пиење на еден ист пијалак; како да пиеш вино со чаша за ракија. Но јас ја сакав Ина на еден поинаков, сосема подруг начин од Луција: ја сакав како мој спасител. Таа вечер, кога се опив, ѝ раскажав на Ина сè за Луција; таа ми ја зеде главата во скутот и потем долго ме тешеше. Ме галеше по косата и велеше дека го разбира тоа што ми се случило. И тоа ми беше доволно, за да заспијам во нејзиниот скут.
      Два дена пред да ни ги врачат дипломите, ме повикаа во цирксуот. Ина уредила вечерта да настапам со својата точка, во паузата на програмата; директорот ми рече дека настапувам без никаков хонорар и на своја одговорност; се согласив. Ме прашаа какво уметничко име сакам да ми дадат. Без двоумење одговорив: Соломон Лествичник.
      И, вечерта настапив. Беше волшебно. Публиката паѓаше од смеа; беше пауза, сите јадеа пуканки, пиеја „Кока-кола", но се смееја; на еден голем, висок кревет, лежеа Ина и аѓутантот, и божем водеа љубов, со гротескни движења под една покривка; јас се качував, сакав да ги фатам на дело, но никако не ми успеваше: скалите стоеја во воздухот, јас ќе се качев до врвот и потем, кога требаше да ја ставам раката над очите и да видам, одеднаш ќе сјурев надолу, од другата страна. Сè помина сјајно, но јас излегов од кругот со извесно чувство на горчина; ѝ реков на Ина: „Овде се смеат. Но дали ќе се смеат и на друго место?" А таа рече: „Не грижи се, будалче мое; тоа е секаде смешно. Сите луѓе на планетава се исти; се смеат на неверства."
      Тоа ме трешти како ровја. Помислив дека без потреба сум се лутел на Луција кога барала да ја повторам точката: да не ја изгубиш рамнотежата, да не сознаеш - тоа навистина било смешно! 
      Следниот ден, еден ден пред доделувањето на дипломите (имав единаесет петки и една четворка, се разбира, по физичко образование), ме свикаа по телефон во училиштето. Отрчав до гимназијата и влегов; се упатив во канцеларијата на директорот. Пред вратата, на столче седеше Земанек и во раката држеше шише со ракија. Главата му беше олабавена, висната во скутот. „Што ти е, човеку?", го прашав. Тој ја крена главата, бавно, и јас видов дека целосно е пијан. „Јан Лудвик", рече. „Не очекувај од мене веќе ништо. Ти си готов, човеку божји."
      Влегов во канцеларијата на Фисот. Внатре седеа тој и Луција.
      На масата, покрај редовниот крстозбор и анаграмите,  стоеше најновиот весник. На отворената страница, некаде во дното, со големи, крупни букви пишуваше: „Соломон, циркузантот од гимназијата." Под насловот стоеше моја фотографија од изведбата на точката со Петрунела и љубовникот. И јас знаев дека неволјите допрва доаѓаат.
      „Ете", рече Фискултурецот; „Славата е тука".
      Јас стоев сосема изненаден; не очекував дека тука ќе биде и Луција; од Фисот очекував сè, но не и од Луција. „Луцијо", реков, „што бараш ти тука?" Луција ме пресече и рече: „Јан Лудвик, оставете ги формалностите. Седнете и да поминеме на главното." И јас сфатив дека Луција е главната во тој мал судски процес. 
      „Дали е вистина дека сте изведувале циркуска точка во циркусот, пред некој ден, без да побарате одобрение од училиштето?" праша Луција. „Да", реков. „Знаете ли дека сте се поиграле со угледот на училиштето?", рече. Реков дека ме боли газот за угледот на училиштето. Фискултурецот така и запиша во записникот што го водеше (првпат тогаш го видов неговиот неук ракопис).
      Потем го извадија мојот есеј, под шифра „Соломон 909", го ставија на маса, и рекоа (поправо Луција рече, но тоа беше исто како да кажал и Фисот): „Господине Јан Лудвик, дали е ова ваш есеј?" Реков дека е мој. Тие се погледнаа. Прашав дали можеби треба да честам; да не би да сум ја добил првата награда; тие се погледнаа сериозно, завртеа со главите одречно и рекоа, во еден глас, сосема сериозно: „Не". 
      Потем Луција праша дали сум свесен што сум напишал. Реков дека тоа што сум го напишал е напишано при сосема чиста свест и совест. Фискултурецот запишуваше што говорам, а Луција продолжи со прашањата. Праша дали се кајам за тоа што сум го напишал. Реков дека не, и дека не разбирам за што треба да се покајам. „Дотолку полошо", рече Луција.
      Потоа ме испрашуваа наизменично, и јас не знам кој за што ме прашуваше. Но знам дека ме прашаа: дали навистина, во една прилика, кога сум изведувал некоја циркуска точка во гимнастичката сала, сум рекол: „Нека ми се качи на скалите така, ако може, твојот здрав народен дух". Реков дека она „ми" е вишок, и дека е перфидна импутација; но реков дека може да се каже „да", и дека повеќе верувам во Свети Петар одошто во Партијата на здравиот народен дух. Ме прашаа дали сум ја плеснал по задникот, во еуфорија, поради успехот на мојата циркуска точка, госпоѓицата Луција П. Реков дека сум ја плеснал, и дека не жалам за тоа; реков дури, бидејќи веќе не се плашев од нив, дека жалам што не сум ја исплескал прописно по газот госпоѓицата Луција П. (Фискултурецот постојано запишуваше, а Луција се однесуваше како да не ме познава). Беа сосема збунети: не очекуваа дека така ќе настапам, без ронка страв, супериорно; ги фаќаше, поради тоа, некој гнев, оти настануваше најстрашната ситуација за една власт: испитуваниот да не се плаши од нив. Прашаа дали во една прилика сум изјавил дека имам намера да ја избегнам воената обврска, за да студирам џез-академија во Берн. Реков дека да. Прашаа дали воопшто имам патриотско чувство. Реков дека војската нема никаква врска со патриотизмот; се повикав на Ајнштајн, кој има речено дека човек кој може да маршира на воена музика, во строј, очигледно добил голем мозок по грешка, и дека за тоа му е сосема доволен малиот. Фискултурецот дуваше низ носот и со крајни сили се воздржуваше да не ме отепа; ќелата му беше вжарена, како во џипот, под оревот, крај насипот со пругата. Прашаа дали некогаш сум држел пристапница од Партијата в рака, и дали сум ја исмејувал пристапницата, со тоа што секаде каде пишувало „народен дух" сум напишал „Луција". Реков дека е така. Прашаа дали сум пуштил едно ливче во класот во кое сум ја нарекол Луција со недостојно име. Реков дека тоа не било недостојно име, туку сум ја нарекол, реалистично, „курва фискултурна". Тука Фисот не можеше веќе да се воздржи и фрли со тешкиот часовник од масата по мене; часовникот удри една педа од мојата глава, во ѕидот и направи пристојна дупка; рече: „Ти признаваш сè?!" Јас реков: „Да".
      Мислам дека ги излудуваше моето спокојство. Всушност, ги излудуваше тоа што јас признавав сè; тие, веројатно, очекуваа да одречувам, да не признавам, но јас бев сосема на чисто со себеси и со нив. Но, кулминацијата (кај мене) настана кога ме прашаа дали е вистина дека сум сквернавел една стара народна песна, и дека кај еден пријател дома, сум пеел цела ноќ: „Учи ме мајко, карај ме, како да земам Луција, Луција курва убава". Реков дека сум пеел. И, од гнев кон предавството на Земанек, реков дека и сега можам да испеам, ако сакаат. 
      Потоа минаа на прашања за есејот. Ме прашаа што сум мислел под тоа дека Волшебниот збор на овие културни идиоти е „татковинска уметност". Реков дека мислам дека секој кој верува во „татковинска" уметност е идиот. И дека единствената уметност е онаа што е создадена од љубов кон саканата жена. Ме прашаа каква врска наоѓам меѓу комунизмот и партијата на народниот дух. Реков дека тоа е едно исто. Ме прашаа дали навистина мислам дека луѓето кои се залагаат за здрава народна уметност, со здав народен дух се „опиноци и гајдаџии". Реков дека да. Ме прашаа дали навистина мислам дека бабарскиот обред е највисока форма на простаклак. Реков дека да (Нема потреба да повторувам дека обредот во мене будеше највисоки чувства, дека јас поправо мислев на изведувачите на обредот, но дека од мене сега говореше некој друг Јан Лудвик, оној повредениот). Потоа прашаа дали навистина мислам дека она што го кажала госпоѓицата Луција П. во својот говор на приредбата е кретенизам. Реков дека мислам, иако за госпоѓицата, приватно, ме врзуваат искрени чувства. „Какви чувства?" праша Фисот. „Љубовни", реков. И уште додадов, за да ја повредам Луција, дека таа е доста ограничена девојка, и дека ако со показалецот ѝ покажеш „таму", таа гледа во показалецот, а не во насоката што ја покажува показалецот. Но јас сепак ја сакам.
      Тоа остави лош впечаток врз Луција; во првиот момент го потпре челото со рака, но потем се созеде и ме праша: „Јан Лудвик, дали јавно изјавувате дека одгледувате љубовни чувства кон Луција П.?" „Се разбира", реков. „Но зошто говорите за Луција П. како да не е овде присутна?", прашав. Не добив одговор. „Па како тогаш не го почитувате нејзиното залагање за народната уметност?", праша таа, како да говори за некој трет. „Едноставно", реков. „Јас ја сакам Луција П, а не нејзината идеја за народната уметност". 
      Тогаш влезе Фискултурецот во игра; беше накострешен, како паун, како онојпат кога пееше во Стоби; праша: „Што ви значи потписот на есејот, Соломон-909?" „Ништо", реков. „Тоа е само шифра". „Каква врска има тоа со регистерската табличка на мојот џип, С-909?", праша. „Чиста коинциденција; и не би можело да биде друго со оглед на тоа дека Соломон бил мудрец, а не фискултурец", реков. „Ништо не е случајно", рече тој. „Дали можеби сте се обиделе да асоцирате на мене како на автор на есејот, за да ја поткопате мојата општествена позиција со такви неадекватни ставови?", праша тој. „Ни случајно", реков. „Јас ве сожалувам, со оглед на вашата општествена позиција", реков. Тој вриеше; жилата на вратот му се наду и мислев дека ќе прсне крв. Потем праша: „А што сте сакале да кажете со она, цитирам: Според таа глупава логика, жена ви нема да ве изневери, ако во куќата го чувате здравиот национален дух. А се вели дека во куќата е потребно нешто друго, поздраво од националниот дух, за да се има - мир!"
      Јас молчев. Потем реков: „Се знае што треба маж да има за да има мир во куќата." Во тој миг Фисот го грабна мојот есеј, го искина на парчиња, и потем ми се доближи; ме фати за коса и ми го турна клопчето хартија во устата. „Изеди го", рече. „Изеди го да не те убијам".
      Луција плачеше, Фисот стоеше до мене и ме принудуваше да го изедам есејот; јас јадев, од инает, затоа што бев решен да не дадам повод за никаква агресија. Тој побесне; мислам дека целосно го изгуби умот, оти почна и тој да џвака од хартијата. Рече: „Еве, и јас јадам. Мислиш дека си херој?! Мислиш дека јас не можам да го изедам?! Еве, и јас јадам!"
      И јадеше!
      Потем седна и за првпат во животот запали цигара; ја извади од фиоката на своето биро и ја запали. Погледна во мене, вдиша од чадот, и праша: „Дали е вистина дека, откако си се опил, си се обидел да ја силуваш ученичката Луција П., на кејот на Вардар, во Велес, истиот ден кога беше изведена екскурзијата на училиштето во Стоби?" Луција гледаше со очекување во мене. „Не", реков. „Јас воопшто и не ја силував; таа едноставно го бараше тоа од мене". Луција гледаше во мене втренчено; работите ѝ излегуваа од контрола. „Тоа не е вистина!" вресна Луција. „Опишете го настанот!", рече Фисот. 
      И јас почнав да измислувам: дека Луција дошла самоиницијативно, но на мој повик; дека јас сум знаел дека ѝ е забрането да се гледа со мене, но сепак сум ја повикал; дека таа не се противела, дека со мене пиела вино и пушела цигари; дека самата ја соблекла кошулата, дека на месечината блеснале нејзините гради, како кај кучка (токму така реков, за да го излудам Фисот, кој, очигледно добро ги познаваше нејзините гради), дека јас сум ја одбил, а дека таа ми се заканувала дека ќе ме убијат од Партијата, затоа што ја одбивам; дека потем таа го слекла здолништето (ќелата на Фисот црвенееше сè повеќе и повеќе; жилата на вратот му се наду и мислев дека ќе пукне, дека кап срчева ќе го удри), дека потем јас сум ѝ ги слекол гаќичките, дека сум ѝ ги раширил нозете, дека таа ме молела да влезам во неа, и дека конечно, сум ја завршил работата, само заради сочувување на здравиот народен дух, и дека сум ја исчукал машки, по што таа долго ме бакнувала и ме галела на кејот.
      Ефектот беше постигнат: она сум ја исчукал машки, таа моја асоцијација на случката со тропањето на вратата ја заврши работата. Но, на мојата суперироност ѝ дојде крајот; не бев предвидел дека тие, во моментот кога ќе видат дека ја изгубиле идеолошката власт над мене, ќе почнат да практикуваат физичка власт, односно дека, откако видоа дека не можат да ја поробат мојата душа, можат да го поробат моето тело, да ми го одземат; тоа е последниот механизам на власта, пред таа да се урниса. Но, тоа боли: погледнете ги сликите на средновековните мартири: какви физикални маки, крв, какви гримаси на бол. Во следниот миг Фисот веќе беше станат и ме удираше со тупаници; по лицето, по грбот, по вратот, по слабините; паднав и тој почна да ме гази и да ме клоца; Луција врескаше, го молеше да престане, и јас слушнав како му се обраќа, интимно: „Фис, престани, те молам, престани; тој лаже, тој само се преправа дека е голем маж, те молам, Фис престани, тој ме нема допрено, јаде ќотек од гордост, Фис, тоа е сè!" Не му рече: „Директоре, престанете", туку „Фис, престани" и мене ми беше јасно дека сè е готово; во еден миг вратата се отвори и влезе Земанек; рече: „Што му правите на човекот?" Токму така рече, но Фисот му влепи една шлаканица и ја затвори вратата, а Земанек, таа курва, тоа добиче селско, не влезе повеќе. И потем Фисот ме фати за коса, ѝ рече на Луција „Избриши го", и таа потем долго ме бришеше со шамичето; гледав солзи во нејзините очи; тоа не беше онаа Луција од разбојот, којзнае дали некогаш воопшто и постоела таква Луција, си мислев; гледав пред себе жена во солзи, сподобие страсно во писмо што го преточив, во песни; жена со очи гулабови; со коса како стадо кози, кога слегуваат од Галадската гора; со заби - стадо истрижени овци, кога излегуваат од капење, од кои секоја има по две јагниња и јалова нема ниедна; со усни - алова панделка, со уста слаткоречива, со јаготки на лицето како половинки од калинка; вратот ѝ е како кулата Давидова, изградена за оружје: на неа висат илјадници штитови - сè штитови на јунаци; градите ѝ се како близначиња од млада срна, кои пасат меѓу кринови; еве ја, плаче пред мене и ми ги подава рацете, и вели: дојди мил мој, да излеземе во полето, да преноќеваме по селата; утре рано ќе појдеме во лозјата, да видиме дали потерала лозата, дали се отвориле пупките, процутеле ли калинките; таму ќе те опсипам со милувања; еве ја, стои пред мене и јас ѝ велам: О, колку се убави нозете твои во сандали, ќерко знаменита! Облите колкови твои се како веришки, дело од рацете на вешт уметник, папокот ти е како чаша тркалезна, никогаш без арома; утробата твоја - купа пченица, опкружена со кринови; двете твои гради - како две јаренца, близначиња на срна; вратот твој - како столб од слонова коска; очите твои - Есевонски езерца кај Ватравимските порти; носот твој - Ливанска кула, свртена кон Дамаск; главата твоја на тебе - како Кармил; а косата на главата твоја како пурпур; цар се вплел во плетенките; еве ја пред мене, со подадени раце, плаче и вели: положи ме како печат на срцето свое, како печат на мишката своја, зашто љубовта е силна како смрт; љубомората - лута како пекол; стрелите нејзини се стрели огнени; огнен жар на нејзиниот пламен; еве ја пред мене, и јас ја земам за рака, и таа ме води во вселената своја, во лозјето, во градините, меѓу кринови, меѓу двата нејзини колка, две веришки, две кули камени, во својата утроба, во купа пченица...
      Таа плачеше, ме бришеше со шамичето, а тој ме држеше за косата, и додека крвта од носот ми се слеваше во устата и грлото, ме одвлечка кон сликата не партискиот водач, ме исправи пред неа и рече: „Читај. Читај што пишува на последната страница (единствена што остана неискината) од твојот есеј. Но читај со негови очи, не со твои, педеру еден!"
      Стоев десно од неговото биро; гледав кон листот, но свеста ми се виеше; светкавици ми излегуваа пред очи и мислев дека ќе се онесвестам секој миг. Сепак, погледнав кон последната страница и видов нешто што никој друг не го гледаше:
     Луција беше гола. Беше распорена; врз неа лежеше телото на Фисот. Се пареа како животни; таа стенкаше и бараше да се зарие во неа до коска; токму така, до коска; Фисот стенкаше, мрдаше со голиот газ, а Луција бараше уште; во еден момент, таа ме погледна и рече: „Фис, некој нè гледа". Тој престана со движењата; стана и се сврте кон мене. Нема никој, рече, ти сонуваш. „Но, погледни му ги очите; црвени му се како сулфур од пеколот", рече таа. „Ти сонуваш, Луција", рече тој и се врати назад, врз неа. И потем се претворија во клопче од букви, а во средината на клопчето стоеше, вжарена буквата „Ж".
      И потем, жешка шлаканица ме врати во реалноста. Фисот стоеше пред мене, Луција сосема облечена, десно од него; плачеше. „Гледаш ли што си напишал?", рече. „Ние читаме меѓу редови", рече. „Кого исмејуваш ти, предавнику? Мене? Јас ли сум опинок и гајдаџија? И што треба да имам во куќата за да имам мир? Кого исмејуваш, мочко еден?!"
      Потем не се сеќавам на ништо конкретно и сигурно. Знам само дека ме биеше со своите влакнести раце, додека не го отепа Бога во мене; ме изведе Луција; се сеќавам дека пијаниот Земанек ме бакнуваше во образот, дека плачеше и постојано велеше: „Ти си ми брат, без разлика на сè, ти си ми брат; за тебе, ако треба ќе ја преместам целата вселена подалеку од Партијата"; се сеќавам и дека побарав да ме одведат до циркусот; и, ако сетилата не ме лажат, Земанек и Луција ме одведоа до циркусот, пред портата. Патем ги гледав луѓето: ниеден од нив немаше лице; ги гледав и рекламите во разни бои; сите тие бои беа безбојни, без име; ниедна црвена боја не беше црвена, туку во себе само содржеше нешто апстрактно црвено; но ниедна не беше вистински црвена. Побарав од Земанек да отрча до кај мене дома, да ми го земе саксофонот и да ми ги спакува неопходните работи во торбата. Останав со Луција; таа ме бакнуваше страсно во устата, како да сакаше нешто да ми надомести; мене ми се гадеше и ми се блуеше; ми зборуваше дека тоа со народниот дух е сериозно, и дека сум требал да признам, но не сè и не одеднаш; дека сум требал да признам нежно, а не со гордост; не ја слушав, оти свеста ми беше на работ; ја прашав само дали забележува дека боите воопшто не се обоени, и дека мирисите воопшто не се миризливи; попусто се обидував да го насетам мирисот на цимет во нејзината коса, оти веќе го немаше; бев сосема прилепен до нејзините гради, и ги чувствував на моите, но тие беа како брадавици на некаква мермерна Венера; всушност, чувствував дека светот е страшно изморен, и дека сите тие бои, мириси и допири се веќе стари, дека им треба обнова. Се сеќавам, исто така, дека Земанек брзо се врати, дека ги прегрнав и двајцата, дека ги бакнав во образите и им реков: „Благодарам". Тие гледаа во мене стрештено. „Благодарам", повторував; јас влегувам внатре; тука е Ина, таа ќе ме спаси.
      И да. Така беше. Влегов внатре. А всушност, излегов надвор.
      
*  *  *
      
      Потем, сè беше лесно: влегов во циркусот и станав маж, уште истата ноќ. Од сето тоа, јас и Луција сме правеле непотребна драма; на светот секогаш има жени кои се расположени за пријателство и љубов, за милосрдие и страст. Циркусот замина по три дена; три дена Луција и Земанек доаѓаа, со брат ми, на портата; јас одбивав да ги видам, оти бев понижен до срж; им порачував да си одат, оти не сакам да ги видам; велеа дека сето тоа било обична игра, дека ќе почнеме одново, дека сè било една невкусна шега, заблуда, еден вид лудило; велеа дека ќе сторат сè да се вратам; велеа дека Фисот е под истрага, дека самата Партија го суспендирала и го осудила за сослушувањето, дека и весниците направиле афера од тоа, дека моето свидетелство ме чека на масата (никогаш не го подигнав, оти веќе не ми требаше); јас им порачував да ме остават на мир. Спиев со Ина, се парев со неа, ја обожував; по три месеца изведување на точката со скалата, веќе вежбав на трапез и станав третиот во точката на Ина и Светлана; ги прошетав сите европски градови; читав многу и се дружев со вистински луѓе, носев вистинска облека и пиев вистински вина; потем раскинав со Ина и своите потреби ги задоволував со многу жени од надвор; но со Ина останав сврзан со папочна врска и натаму, и вообичаено, спиев во нејзината приколка. Таа ми беше спасител, сè на овој свет. Не бев љубоморен ни кога таа си најде нов другар, Аргентинец, голтач на пламен; тој ми е дури, и денес, еден од најдобрите пријатели. По два месеца ми јавија дека татко ми починал од срцев удар; писмото од брат ми, се разбира, беше полно со обвинувања, оти тој ме товареше мене за смртта на татко ми, кој не можел да се помири со тоа дека син му станал циркузант. Но, јас немав намера да излегувам надвор, освен по сексуални потреби и храна: ќе купев нешто за јадење, ќе се најдев со некоја проститутка, и потем се враќав дома, под малото небо.
      Само еднаш отсуствував подолго: кога почина мајка ми. Отидов на закопот, но не чувствував ништо; се видов со брат ми, но не чувствував ништо; ја видов Луција во една продавница со Земанек, но не чувствував ништо. Купуваа некакви конзерви, а тој ѝ објаснуваше дека исти такви конзерви, по пониска цена можат да се најдат и на некое друго место. Луција беше и понатаму убава, иако беше некако смалена. Не им се јавив; го оставив она што сакав да го пазарам на една полица и излегов. Не ме видоа; од еден пријател, во берберницата во која се бричев, дознав дека имаат и дете, и дека Земанек станал генерален секретар на Партијата, но дека таа партија ги изгубила изборите, и дека политичката моќ им опаднала; сепак, велеше пријателот, Земанек живее одлично како секретар на Партијата, а има и љубовница: некоја млада девојка која многу личела на Луција, кога била млада. Луција завршила дефектологија и сега работи во Центарот за слух и говор; солидно заработува, живее сама, а Земанек ја посетува одвреме-навреме, и се разбира, со неа излегува за време на државните празници и партиските прослави, за да ја покаже својата брачна врска пред јавноста.
      Сè беше добро; јас го најдов својот душевен мир во циркусот, и мислев дека веќе ништо не може да ме измести. Така беше до пред некој месец, кога, качувајќи се по скалата (тоа беше само увертира за мојата точка на трапез со Ина и Светлана), забележав дека ја губам рамнотежата. Не можев веќе ниту да замислам да се искачам по скалата; за трапезот веќе воопшто и не стануваше збор. Јас паѓав; сè почесто паѓав во одвратната мрежа, во која се заплеткував и од која ме вадеше стариот аѓутант; дури и одењето ми стана привилегија. Директорот на циркусот го раскина договорот со мене. Бев дури и на лекар: ми рекоа дека боледувам од Мениеров синдром, некакво трајно оштетување на внатрешното уво и центарот за рамнотежа. Но, тоа беше само физиолошко објаснение; јас знаев дека не телото, туку дека душата ми е болна, и дека ми недостига средето на светот.
      Затоа и одам: да го најдам.
      Но, оној цимет! Дали ќе го сетам уште еднаш мирисот на цимет од косата на Луција, макар и во некој друг живот? 
      
       Крај на ноќната книга, и Богу фала и слава!
      
      
      
      
      
      
      
      КНИГА СВЕТЛИНА
       Во Бога се колнам, дека говорам вистина.
      	
      
      Жена сум му, господин судија, на Павел Земанек; барем законски, јас сум му сè уште сопруга, иако тој веќе од поодамна не живее со мене и со Здењичка. Тој е сосема луд и изменет, и нека му е добро таму, во Партијата, каде што и се измени и полуде, господин судија. Тој веќе неколку години живее со една млада жена, нов кадровик на Партијата, и јас го разбирам тоа: откако се роди Здењичка, јас воопшто и не личам на онаа Луција што тој ја одведе пред олтар. Таа девојка сега има дваесет години, а јас веќе триесет и пет; тоа е сосема пристојна разлика за здрав маж како Земанек, господине судија, разлика која привлекува, и јас не му се лутам; моите гради (простете за ваква индискреција, господин судија) веќе не се она што беа; не се веќе ни моите колкови, ни кожата; Земанек, едноставно, замина затоа што мораше.
      Од друга страна: јас воопшто немав никаков контакт со Јан Лудвик, починатиот, за сите овие години. Ниту еднаш не ми се јави; ниту пак јас му се јавив, оти и не знаев каде се наоѓа со циркусот, оти и не сум можела, оти циркусот е подвижен центар на светот, како што рече и самиот, оној ден, кога дојде повторно назад.
      Не, воопшто не ја избегнувам темата, господин судија; јас само сакам да ви кажам дека дента, кога се јави (четврток беше), рече дека уште утредента ќе биде тука; рече дека многу го поздравува Земанек (воопшто не знаеше, или се преправаше дека не знае дека Земанак веќе не живее со мене и Здењичка); како да стоеше во времето, како за него сè уште да беше оној ден кога јас и Земанек го испративме во циркусот, со саксофонот на рамо. Сè уште го гледам: претепан, со крв што од носот му се слеваше во устата, со нога што ја влечеше, зад себе, оти Фисот го беше претепал како никој, Бога го беше отепал во него, заради есејот со кој Лудвик стана херој кога се смени власта; но тој, како што ви е познато, не наседна на тие „партиски финти", како што ги нарекуваше, и иако му нудеа место во новата власт, тој не се огласи.
      За него немав информации, освен од магазините кои се занимаваа со естрада: одвреме-навреме, ќе се појавеше некој напис, во кој се говореше за „мајсторот на рамнотежата". Излезе еден таков напис и во некој неодамншен број на „Фокус": таму се говореше дека почнал со некоја еквилибристичка точка со скала потпрена на небото; качен на таа скала, потпрена на ништо, свирел на сакосфон една инструменталка: „Учи ме мајко, карај ме", а завршил како трапезист, кој со некоја жена, мислам дека името ѝ е Ина Коленина, изведувал невидени вратоломии. Го викале Соломон Лествичник, во циркуските кругови. Но, неговиот циркус никогаш веќе не се врати во нашиот град. Само еднаш видов, во едно странско списание, слика од таа жена, господине судија, и видов дека е многу поубава од мене. Но Јан ми рече, кога се врати, дека јас сум најубавата на светот, за него; јас го прашав за оваа работа, а тој рече: таа можеби има поубаво тело, но ти за мене си најубавата жена на светот.
      Не знаев, господине судија, зошто ме сака. Никогаш не го сфатив тоа. Тој беше згоден, силен, умен, надарен за уметност и полн со физичка издржливост; беше виртуоз и на перо, и на разбој; не знам зошто се вљуби во мене. Половина од девојчињата во класот беа готови да си ги пресечат вените за него, но тој тоа не го гледаше; тој гледаше во мене. Мене не ми се допаѓаше; беше премногу влакнест, а јас природно имам одбивност кон такви мажи. Тој можеше да ги има сите, освен мене; но тој се вљуби во мене. Ви го кажувам ова по многу години; тогаш не ми беше така лесно да го кажам ова. Јас имам сопруг (нека кажам и дури имав сопруг); јас сега ја имам Здењичка; тоа сепак обврзува за она што се зборува.
      Имаше една сцена на еден разбој, во гимнастичката сала; можеби бевме во втора, можеби во трета година; тој, со измама дојде на местото на Земанек, кој требаше да ни помага нам, на девојчињата, да се качиме на разбојот. Знаев дека Јан Лудвик ме сака; но јас веќе половина година гледав во Земанек, и мене само Земанек ме интересираше; со него излегов одвај десетина пати, кога Земанек ќе успееше да се ослободи од Јан; Јан беше како приврзок на Земанек, и јас не можев да му закажам состанок на Земанек; мислам дека и Земанек избегнуваше да се види со мене, поради таа нивна цврста пријателска врска. Како и да е, таа случка на разбојот беше многу непријатна; најверојатно (оти не го имам читано дневникот на Лудвик), тој си замислил дека со тоа што го прегрнав при доскокот (го гушнав, затоа што во суштина ми беше многу жал за него, оти беше подготвен на најниски понижувања, само за да биде еден миг со мене), негувам некои длабоки чувства кон него. Но, тогаш не беше така. Јас го гушнав затоа што ми беше само симпатичен, а освен тоа требаше да се мисли и на рејтингот на Партијата, а јас во тоа време бев нејзин активист, и се очекуваше наша победа на изборите.
      Во тоа време, господин судија, многу значеше да се декларираш како национален уметник. Лудвик, за жал, беше - интернационален. Мислам дека во него сепак имаше некој инает; многу малку требаше за да биде среќен. Но, токму инаетот и таа негова глупава потреба да не се покори, подоцна ме врзаа за него, а ме оддалечуваа од Земанек. Јас знаев дека полека но сигурно почнува да ми се допаѓа; бев убедена дека ќе паднам во неговата мрежа, и бев, се разбира исплашена: тоа можеше сосема да ми ги искомпликува работите во животот, оти јас целосно ѝ се бев веќе предала и ветила на Партијата. И затоа, во мигот кога видов дека попуштам кон него (беше тоа една летна ноќ, на кејот на Вардар во Велес, кога речиси водевме љубов), јас решив да го опоменам, да го навредам, да го оддалечам од мене; и јас ја предадов неговата збирка песни во Партијата. Се разбира дека таму му се потсмеваа и дека тоа го оддалечи за некое време од мене. А потем тој помина, така да кажам, во напад и го напиша оној есеј со којшто си ја запечати судбината. Не можеше да добие диплома, да матурира; на разговорот со директорот беше дрзок, и на овој му попуштија нервите, оти во есејот Лудвик беше направил некои неумесни асоцијации и за него, и за неверството на неговата прва жена. Го претепа, и јас и Земанек го изнесовме од училиштето (подоцна Фисот беше сменет поради тоа и доби укор пред исклучување и од Партијата, но веќе сè беше готово, оти Лудвик веќе нè беше напуштил); тој го замоли Земанека да претрча до кај него дома, да му земе една торба со алишта и да му го донесе саксофонот. Тоа е сè што имаше, и тоа беше сè што му треба. Го чекавме Земанек пред циркусот; јас го бришев со шамиче и му велев да појдеме на лекар; тој одбиваше. Ми зборуваше дека боите веќе не се бои, и дека се само обоени; јас тоа го сфаќав како последица на потрес на мозокот, оти навистина Фисот не беше нималку нежен кон него. Се обидов да му кажам дека не сум виновна и дека ме принудиле да дојдам на сослушувањето; тој не сакаше воопшто да разговара за тоа. „Простено ти е, Луцијо!", рече. И потем рече дека без разлика на сè, сè уште ме сака, и дека секогаш ќе ме сака; рече дека си оди засекогаш, затоа што му се гади од сè и дека сака да најде мир. Потем рече дека ако не најде мир ни во циркусот, сигурно ќе се замонаши и ќе му се посвети на Бога.
      Ме плашеше, оти говореше неповрзано: говореше нешто што јас не можев да го разберам. Но дури сега, откако се случи трагедијата, сфаќам дека говорел нешто сосема јасно и разбирливо. Кога Земанек дојде, му го предаде саксофонот и куферот; тоа беше истиот овој куфер во кој сега е пронајден и романот, и дневникот на Јан Лудвик, како и тие неколку книги што Лудвик ги читал. Тој ги зеде, ме бакна во образот (беше тоа страотно спокоен бакнеж; наликуваше како да сме на железничка станица, како да го испраќаме не викенд од кој тој сигурно и брзо ќе се врати); потем се прегрна со Земанек, се бакнаа и му рече: „Издржи, добиче селско!". Во неговите очи немаше солзи; имаше некој студен гнев, некаква мразна страст, некаква помиреност со судбината и со состојбата во која се наоѓаше светот.
      Јас плачев, господин судија. Зошто? Затоа што го сакав. Да, не ми е срам да кажам: во тој миг, само во тој миг сум го сакала Јан Лудвик, иако и пред тоа ме привлекувал. Го сакав на еден особен начин, но, повторувам, таа љубов мене само ќе ми го уништеше животот, оти Јан Лудвик беше многу комплициран и конфликтен тип на човек. Не сакаше да се помири со тоа дека во животот постојат и закони и сили кои можеби не се праведни, но тие се тука, и треба да се примаат како факти; како што се прима фактот дека денес, наместо сончево, времето е - облачно, господин судија. Лудвик гледаше во мене, во моите солзи, ги бришеше, и ме тешеше; замислете, господин судија, тој мене ме тешеше, наместо јас него; тој си одеше; немаше ништо пред себе, одеше во целосна неизвесност; ние пак се враќавме во својот сигурен и предвидлив свет. Со ноќи потем сонував дека таа неизвесност ја платил со глава; го мислев, господин судија, не дека не сум го мислела; го сонував како паѓа од тој проклет трапез, од огромна височина и како си го крши вратот; се будев во пот и плачев; подоцна, многу подоцна, дури и го посакував, како жена што посакува маж; имаше ноќи во кои посакував да се спакувам и да заминам, да го побарам; да му се извинам за она што му го сторивме (оти Партијата, како и секоја партија, пропадна како брод од хартија), но секогаш брзо се соземав. Штом ќе дојдеше денот, сите тие мои ноќни помисли - да појдам и да го барам (дури и телесниот копнеж по него) - ми изгледаа бесмислено. Оти, со доаѓањето на денот, јас го имав Земанек; Земанек беше веќе во Партијата, со мене; одевме заедно на сите кружоци; тој напредуваше одлично, и набргу ме надмина и мене во Партијата; таа наша упатеност еден на друг, преку партијата, ми пружаше утеха и мене, а верувам и нему, после она што му се случи на Јан. И така, еден ден, откако се вративме од еден состанок, тој ме праша, сосема спокојно, дали би сакала да му станам жена. Јас уште поспокојно му реков: „Мислам дека да". Тоа беше сосема рутинско прашање и сосема рутински одговор, ако така можам да се изразам, господине судија. Впрочем, тој брак беше сосема логичен и очекуван, но јас и ден-денес не можам да се ослободам од чувството дека во тој брак влеговме, и јас и Земанек, само за да немаме грижа на совест по однос на Јан.
      Да објаснам? Па, мислам дека е тешко да се објасни, господине судија; но, да речеме вака. И јас и Земанек имавме чувство дека учествувавме во прогонот на Јан Лудвик; јас дури повеќе од Земанек. Но, тоа не беше најстрашното: најстрашно беше тоа што ние живеевме во еден сосема реален и стварен свет, светот на Партијата; ги делевме нејзините ставови за светот и животот, а Јан Лудвик дојде од некаде, упадна во тој свет и сериозно ги разниша нашите убедувања; тој, со други зборови, сериозно се закани дека ќе го уништи тој свет, дека ќе го дупне, како меур од сапуница, и ние ќе останеме - надвор од него, во некаков безвоздушен простор. Тој за нас беше опасност, како еден вид катаклизма, како што е земјотресот опасност, да речеме, за цели цивилизации. Јан Лудвик го исмеваше нашиот свет и тврдеше дека тоа е лажен свет, дека е илузија; ние моравме да се браниме себеси, да го одбраниме светот во кој живеевме, оти немавме друг свет, свој свет, како што имаше тој; ако го изгубевме светот на Партијата, ние ќе останевме сами со себе, и ќе моравме да погледнеме во празнотијата на сопствените души. И затоа, решивме, по секоја цена да не признаваме дека нашиот свет е фиктивен и дека е меур од сапуница. Го прогонивме Јан од тој свет, но остана мачното чувство дека ни недостига, оти со него бевме блиски; бракот меѓу Земанек и мене дојде како еден вид алиби дека тој свет е сепак реален; дека во тој свет на партиските состаноци, на маскирањата и лагите, на подметнувањата и притисоците, сепак имало и нешто човечко: љубов, здрава, нормална, телесна, духовна, дека од таа љубов ете, се раѓаат и деца. Со тој брак, ние всушност (и јас и Земанек), се убедувавме дека не сме згрешиле што сме го избркале Јан; оти тој брак реално постоеше, и беше знак дека се сакаме; а ако се сакаме, тогаш не можевме да бидеме виновни за тоа што немаше место за трет во тој наш свет. 
      Но, уште од почетокот на тој брак сè тргна наопаку; се роди Здењичка, фала му на Бога, и јас целосно ѝ се посветив; Партијата падна од власт, но Земанек доби високо место (стана генерален секретар) и постојано се подготвуваше за ново враќање на власт. Не доаѓаше со денови, со седмици дома. А и кога ќе дојдеше беше изморен, ненаспан и нервозен; не знам дали воопшто и ја забележуваше Здењичка. Јас знаев дека Партијата полека но сигурно целосно го обзема, и знаев низ кои фази поминува тој, оти јас тие фази ги имав веќе изминато: трансот при донесувањето на колективните одлуки, силните емоции во толпата, чувството дека припаѓаш на нешто многу силно и важно, дека правиш прометејски чекори за твојот народ, дека си сигурен, дека си славен а анонимен; Земанек, поради Партијата не ме виде мене, Луција, жена од крв и месо, како што јас, поради Партијата не успеав да го видам Јан Лудвик. И знаев дека како последица на тој активен партиски живот, кај Земанек, исто како и кај мене, ќе се избрише здравата линија до која може да се оди во повредувањето на другите луѓе (каков апсурд: а се боревме за здрав народен дух!); тоа и се случи. Јас уште истата вечер кога Земанек преспал со новата кадровичка во партијата, знаев; го знаев тоа според начинот на кој влезе, ги собу чевлите, според начинот на којшто ме прегрна. Мислам дека и тој знаеше дека знам, но ме молеше, со погледот, да се преправам дека не знам. И јас ја играв таа игра, додека тој не реши да почне од ново: да оди кај таа жена, да се подмлади (оти мажите во тие години имаат силна потреба да се подмладат, иако тоа е чиста утопија). Не му стоев на патот: за мене животот беше веќе одамна изминат, некаде меѓу моето матурирање и заминувањето на Јан. Јас ја имав Здењичка, и сè уште ја имам, фала му на Бога, и тоа и ме одржа во живот сите овие години. Одвреме-навреме помислував и на Лудвик, но тоа беше само потреба да се сетам; секој човек има потреба да се сети на некого или на нешто, оти тоа е потврда дека живеел, дека имал минато. Моето минато, за жал беше многу матно, неопределено. Во тоа минато блескаше јасно само споменот на Јан Лудвик. И на песните што ми ги беше напишал.
      Само затоа и прифатив, кога ми се јави по телефон, да се видам со него. Страста кон него кај мене веќе беше сосема изгасната; не ни помислував дека би можела со тој човек, после толку години да се прегрнам, или да водам љубов. Но сакав да се сетам; мислам дека и тој така рече на телефонот: рече дека ќе дојде за да се сетиме на нешто.
      Така и беше: дојде како никаде да не бил, како од никаде да доаѓа; така влезе кај мене дома, дури и без да чукне; го спушти куферот, ме прегрна и потем јас долго плачев во неговата прегратка, а тој ме тешеше и ми ги бришеше солзите; велеше: „Ништо, ништо не е тоа; само минале годините; ништо страшно не е тоа". Го гледав: беше речиси неизменет, како да не стареел, како да немал време да го направи тоа; само брчките на челото му беа некако поистакнати, како некој запис да имаше на челото, господин судија, како да е тоа линија на животот што наместо на дланка, кај него се преселила на челото. Ме гледаше и тој, гледаше во мојата коса во која почнаа да се јавуваат и првите бели влакна, и само повторуваше: „Ништо, ништо не е тоа; тоа е само времето во твојата коса." Но јас знаев дека ме теши, дека ме лаже; јас точно, секогаш во животот сум била свесна за своето тело, господине судија, за секоја негова маана или доблест. Јас не сум уште неатрактивна, но знаев дека не сум онаа Луција што бев, и тоа беше сосема нормално, оти јас, за разлика од Јан Лудвик живеев во светот во кој времето течеше, и сè беше предвидливо, дури и бавното доаѓање на староста.
      Лудвик не сакаше ништо да појадува; рече дека појадувал во возот и дека одвај чека да одиме. Го прашав каде ќе одиме; тој рече дека ќе ме води на едно место. Не сакаше ништо друго да каже; се истушира и заминавме кон железничката станица. Се качивме во возот за Битола; претпоставував дека сака да одиме во Стоби. Беше чуден; само се смешкаше и повторуваше дека е можно да се врати човек назад, во минатото, и дека е можно уште еднаш да изживее еден ден кој веќе изминал, пред многу години. Во возот разговаравме; тој ми расправаше за неговата кариера во циркусот и за љубовта со Ина Коленина; говореше дека во таа љубов и тој и таа влегле со некаква студена страст, и дека, во суштина, ништо не му недостигало; дека бил среќен и дека немал никаква причина да ја остави Ина, но дека сепак, решил да го напушти циркусот, и да ја остави таа жена; токму затоа што немал никаква причина, рече. Всушност, се жалеше (како што само тој знае да се служи со зборовите), дека забележал дека неговите сетила се целосно мртви, дека веќе и чудата не го возбудуваат, оти отрпнал на невозможното, кое во циркусот го имало премногу; дошол до ситуација, велеше, чудата да му станат секојдневие, и посакал да се врати од малото небо (веројатно мислеше на циркускиот шатор), под големото. Токму затоа, решил да тргне во будење на сетилата. (Всушност, јас дури денес дознав дека ја изгубил смислата за рамнотежа, и дека боледувал од Мениеров синдром; мислам дека еднаш ми има речено дека цената на сознанието е да ја изгубиш рамнотежата). Го прашав дали се шегуваше кога по телефонот ми рече дека сака да се замонаши. Рече дека не се шегувал и дека навистина има намера, откако ќе измине тој ден, да му се предаде на Бога. Рече дека пробал да живее и во големиот, и во малиот свет, но дека никаде не нашол среќа; конечно, ќе му се посвети на Бога, оти има назнаки (токму така рече) дека Бог сака да му се јави. Говореше дека неколкупати во животот имал прилика да му се укаже силна светлина, и дека не можел да сфати како никој околу него не може да ја види; таа светлина, велеше, во неговите сетила побудувала и некаква раскошна музика. Го слушав како говори, сосема убеден во тоа што го говори, и почнував да се плашам; Лудвик, оној Лудвик што јас го познавав, немаше склоности кон мистицизам. Велеше дека во циркусот таа светлина му се јавила неколкупати, и тоа додека изведувал вратоломни точки на трапезот; веруваше дека само Господ го чувал во тие вратоломии. Говореше доста неповрзано, господин судија, и јас навистина не знам на што се должеше тоа; изгледаше необично возбуден; не, не беше пијан, во тоа сум убедена; беше само возбуден; кога му реков дека е возбуден, тој рече: „Да, се разбира; знаеш ли што значи по толку години да се најдеш под вистинско небо?" Потем јас му говорев за Партијата, за Земанек, за нашиот брак, за Здењичка; но тој не ме слушаше. Ме праша што стана со Фискултурецот; му реков дека беше казнет поради тоа што претепал ученик, и дека потем заглави и во затвор, затоа што ги беше претепал и својата некогашна жена и нејзиниот сопруг. Тој само се смешкаше; одеднаш рече: „Луцијо, сакам да ти ја покажам таа светлина и таа музика; затоа те водам со мене". Јас му реков дека не верувам дека мене ќе ми се укаже такво нешто, оти тоа треба да се заслужи, со чиста душа. Тој рече дека морам да ја слушнам таа музика, и дека ниту џезот, ниту народната музика не се музика; тие се всушност само бледа слика на вистинската, преподобна музика; рече и дека сега му е смешно што го бранел џезот пред народната музика, и дека сето она што го напишал во есејот била чиста глупост; рече дека постои само една музика, и дека задолжително морам да ја слушнам.
      Слеговме во Стоби; тој ме држеше за рака; немаше во тој допир ништо сексуално, ништо еротско; ме држеше како да е светец и како да сака да ме воведе во света тајна; одевме, и набргу се најдовме на местото каде тој се имаше опиено, пред толку години, на екскурзијата, крај мозаикот со паунот. Стоеше и гледаше во мозаикот; одеднаш рече: „Луцијо, каде е другиот мозаик?" Јас не знаев на што мисли. „Каков друг мозаик?" реков. „Оној, со пајакот", рече. Му реков дека тука никогаш немало никаков мозаик со пајак. „Имаше", рече. „Имаше голем мозаик, со голем црн пајак, среде ракошна мрежа", рече. Јас го убедував дека такво нешто немало; го познавав Стоби одлично, оти и Земанек го сакаше и ние често доаѓавме тука во првата година од бракот. Лудвик потем се наведна, клекна и внимателно гледаше долу. „Некој го има пренесено мозаикот, камче по камче", рече. „Некој го има поместено на друго место."
      Потем лежевме под едно дрво и пушевме; тој пушеше и гледаше во небото; сонцето беше високо, сјаеше и денот беше доста топол; лежевме и само молчевме. „Што мислиш?" го прашав. „Мислам на еден жолт путер од детството", ми рече. „Раскажи ми", реков. Тој рече дека имал некоја стрина по име Цвета; дека била фризерка и дека имала дуќан во центарот на градот; дека како дете редовно наминувал кај неа во дуќанот, а таа по работата, откако ќе го затворела дуќанот, го водела дома и му мачкала едно парче леб со жолт путер; таква жолта боја никогаш веќе во животот немал видено, ниту пак некогаш повторно во животот сетил таков мирис. Каде сè не прашувал каде може да се купи таков, жолт путер (каква чудна тавтологија, рече, но вистинита е, и неопходна да се опише токму тој путер); низ годините, по сите градови, по целиот свет, барал таков путер; путерот му станал опсесија, еден вид пасија; но никогаш и никаде не сретнал таква боја и таков мирис. Велеше, како и онаа вечер кога го загубивме, дека светот му изгледа страшно стар, и дека бојата на предметите и мирисите, како што минуваат годините - слабеат; дека има потреба да се врати назад, барем во детството; го гледав и забележував дека и двајцата тонеме постепено во некакво неодредено опуштање, дека разговараме за суштински нешта, иако изгледаше дека говориме безначајни работи. Тој ме праша дали се сеќавам на шампонот со кој сум ја миела косата додека сум била во училиштето; реков дека не. Тој рече дека косата ми мирисала секогаш на цимет; му реков дека такво нешто сигурно немало, бидејќи јас не го поднесувам мирисот на циметот; тој ме убедуваше дека било така. 
      Лежевме така неопределено долго под дрвото; мислам дека веќе и времето изгуби смисла, оти ние говоревме работи што не се сврзани со времето. Немаше ниту потреба да говориме нешто за нас, нешто што веќе ни се имаше случено, оти изгледаше дека сè меѓу нас веќе се беше случило, и дека веќе не би можело ништо да ни се случи што би било непознато.
      Но, тоа само изгледаше така, затоа што Јан одеднаш ја пружи раката кон мене и почна да ми ги гали косата и лицето. Воздухот трепереше на сонцето, пред нашите очи; сè беше сосема нестварно, па и неговата рака што ме галеше изгледаше нетелесно, сосема прозрачно. „Јан", реков. „Немој." Тој не реагираше; продолжи да поминува низ косата со прстите. „Јан, зарем ти мислиш дека по толку години би можело...." Тој ме погледна и рече. „Не, не мислам". И потем рече: „Јас само сакам да лежиш малку мирна и да ми дозволиш да си ја исполнам својата последна цивилна желба", рече. „Каква желба?", прашував изненадено. „Вети ми дека ќе лежиш половина час мирна", рече. „Тоа е глупост, Јан Лудвик", реков. „Ти бараш нешто невозможно". „Не", рече. „Вети ми".
      И потем почна да ме моли; ме молеше како мало дете, целосно инфантилно; клечеше на колена пред мене, ми ги бакнуваше стапалата; рече дека бара само да му дозволам да ми го открие стомакот; дека ништо друго не бара и дека ме моли само на половина час „да му го позајмам стомакот" (токму така рече, господин судија!); рече дека ми ветува дека воопшто нема да ме гибне со рацете; јас се смеев, оти предлогот беше луд; „Јан Лудвик", му реков, „Ние сме возрасни. Какви ти се тие глупости?" Тој ме молеше само да ја извадам кошулата од панталоните и да му го покажам стомакот, клечеше пред мене, со раце подготвени за молитва; јас му велев да не лудува, да се смири. Тој гледаше во мене воодушевено; очите му сјаеја како на младич; му реков дека ме става во многу неудобна ситуација, и дека, ако некој помине и види дека среде пладне му го покажувам стомакот на некој непознат маж, ќе ме прогласи за луда; му реков дека имам ќерка и дека годините не ми се за адолесцентни забави под некакво дрво, но тој не попушташе. Му го познавав добро табиетот, и знаев дека нема да се откаже; во еден миг, веќе зажалив што повторно се сретнав со него, и реков: „Добро. Но само четврт час".
      Тој скокна на нозе, го отвори куферот (цело време го носеше со себе), и од него извади шише вино. Јас лежев под дрвото; се чувствував глупаво, непријатно, оти удоволував на туѓа желба. Тој рече: „Затвори ги очите". Ги затворив; тој ми ја крена кошулата; следниот миг почувствував како нешто ми капе во папокот, и следниот миг го почувствував неговиот јазик во него, во папокот; срипав и ги отворив очите; „Јан Лудвик, што правиш тоа?" Тој беше наведнат врз мојот стомак; со палецот го беше затворил отворот на шишето толку колку од него да капе по некоја капка; сипуваше од виното во мојот папок и потем пиеше. „Ја полнам чашата на светот со вино", рече. „Ти си целосно луд; веднаш да си престанал со тоа". „Но ти ми вети, Луцијо!", рече. „Не, Јан, не можам; можеби сум ти ветила, но го повлекувам ветувањето", реков и станав.
      Тој одеднаш почна да плаче; липаше, и јас првпат, откако дојде тоа утро, сериозно се прашав за неговото душевно здравје. Ме фати страв; се чувствував одговорна за сè што му се случува, и не знаев што да преземам. Тој рече: „Од тебе барав само да ми дозволиш да испијам едно шише вино од твојот папок; но ти не дозволуваш; и самата знаеш, Луцијо, дека заслужив многу повеќе од тоа што го барам." Се обидував да му објаснам дека тоа не е нормално, дека е целосно лудо; дека не би можела да издржам, дека ме скокотка, а тој рече: „Да не те понижува, можеби?", и јас, во тој момент знаев, бев сигурна дека Јан Лудвик не е дојден туку-така и дека одмаздата, без разлика колку тој се преправаше дека е рамнодушен кон сè што му се беше случило, сè уште тлее во неговата душа. Веројатно затоа и реши најпрвин да се одмазди, за потем со чиста душа да може да му се предаде на својот Бог.
      Но тој веќе лежеше, понижен и навреден, на грб. Пушеше. Го прашав дали ми се лути. Рече дека ми се лути. Тој, рече, не бара ништо друго освен мојот папок да му биде чаша, мерка за последното шише вино во неговиот живот; му реков да не зборува така, оти сум суеверна и не ги сакам зборовите кои говорат за последни нешта во животот. Тој рече дека сè е во ред; предложи да си одиме; јас прифатив. Станавме; тој ме фати за рака; но одеднаш, се случи нешто чудно: мене рацете сами ми тргнаа кон неговото лице, и веќе во следниот миг јас го гушкав и го прегрнував. Не сакаше да ме бакне; му реков да ме бакне; тој рече: „Не. Прво дај ја чашата", рече каприциозно, инфантилно, како да е мое дете; почнав да се смеам, се смееше и тој, и јас се предадов.
      Тој од мене бараше да му дадам една одамна украдена, изгубена чаша. Го бараше тоа како да е тоа четкичка за заби што некој ја откраднал; беше невозможно да му се отфрли таа желба.
      И потем легнав под дрвото; бев решена да му исполнам на тоа несреќно будалче сè што ќе посака; го открив сосема стомакот, и тој почна со својот ритуал; сипуваше по неколку капки во папокот, и потем со јазикот ги лижеше. Траеше тоа бесконечно долго; најпрвин ме скокоткаше, и јас се извлекував од под него, но тој постојано ме враќаше назад, нималку нежно, со грубите раце, и продолжуваше. Се чувствував како предмет; како чаша, како нешто што служи некому. На почетокот тоа ништо не ми значеше, дури, во извесна смисла го сфаќав и како еден вид понижување, како одмазда која ми ја смислил Јан Лудвик; но по извесно време почнав да тонам во некакви непознати длабочини; мислев дека ќе се онесвестам, оти пред мене почна да се јавува некаква непозната светлина. И сега не знам дали додека тоа се случуваше разговаравме нешто со него; мислам дека не. Но знам дека одеднаш, кога мене веќе тоа понижување не ми значеше ништо, па дури почна и да ми се допаѓа, тој се исправи и рече: „Готово е. Чашата е празна". И потем ми подаде рака, ми помогна да станам, да се наместам и потсуредам; го фрли шишето во една грмушка и јас дури тогаш видов дека сонцето беше паднало ниско, и дека денот полека почнал да гасне. Цела мрежа зраци го позлатуваше пејсажот, и не можеше да се определи изворот на таа чудна, дифузна светлина. Нешто ме глочкаше на папокот, и јас ја кренав маицата: видов дека на мојот папок стои црниот пајак од младоста, брошот на мојата баба; Јан Лудвик, очигледно беше дошол од циркусот, од белиот свет, да ми го врати црниот пајак, и откако го беше испил своето питие, ја беше запечатил чашата со пајакот.
      Јас гледав во брошот; го зедов во рацете и го превртував; Јан стоеше отстрана, како во некој транс, како во некое бунило и велеше: „Јас го украдов, онаа вечер, на кејот. Поправо не го украдов; тој се беше закачил за мене". И јас, во тој миг решив да му го вратам она што беше негово, а што го бев ставила во џебот уште по телефонскиот разговор, кога Јан рече дека доаѓа. 
      Ја ставив реката во џебот и реков: „Јан Лудвик, имаш и ти нешто твое кај мене." И потем ја извлеков од џебот неговата песнарка; беше малку пожолтена, но цела; на неа, со крупни букви пишуваше: „Енигма". Тој ја зеде; рацете му трепереа; „Значи, тебе сепак ти ја вратиле?", праша. Реков дека сум ја спасила сосема случајно; по сослушувањето кај Фисот, тој беше сменет; новиот директор ги беше исфрлил сите нешта од фиоката, вклучувајќи ја и песнарката; сосема случајно минував од кај канцеларијата и ја здогледав. Се наведнав и ја зедов, му реков. 
      Потем ме прегрна, и како стари и добри пријатели, тргнавме по пругата. „Во Велес ќе се качиме на возот", рече. По патот јас му зборував за тоа дека Земанек е сосема изменет и дека живее со друга жена; мислам дека воопшто не ме слушаше. Погледнуваше само на часовникот и бараше да побрзаме; рече дека треба да бидеме кај мостот и тунелот пред седум и триесет, затоа што тогаш минува експресот. И потем одевме; во еден миг јас почувствував дека со мене нешто не во ред; како да ме беше каснало нешто, како отровен пајак; почна да ми се врти, свеста ми се виеше, и нозете ми ослабеа. Чувствував дека тонам; сонцето беше сосема ниско паднато во пејсажот, и сите нешта беа обоени со сосема чудни, невообичаено згаснати бои; како да висеше нешто во воздухот, некаков електрицитет; чувствував и некаква неодредена телесна возбуда; во еден миг го повлеков Лудвик кон себе и потем долго се бакнувавме на пругата. Тој велеше дека тоа сега не е добро; велеше дека е решен да му се предаде на Бога и дека такви искушенија не му се потребни; потем повторно одевме, тој погледнуваше на часовникот, и брзаше; многу бргу стигнавме до мостот. Зад мостот зјаеше мрачната дупка на тунелот. Јан застана. И во следниот миг, рече: „Збогум Луцијо!"; го фрли куферот крај пругата и се фати за металната конструкција на мостот од десната страна; се искачи, вешто, како гимнастичар на разбој; се качи на врвот и стоеше на последната греда од мостот. „Лудвик!", викав. „Слегувај, Лудвик!" Тој се смееше сосема лудо; мислам дека во тој миг дефинитивно изгуби контрола врз себе; „Знаеш ли Луцијо", велеше, „знаеш ли каде е центарот на светот, Луцијо? Во твојот папок, е Луцијо, оти јас го пренесов центарот на вселената од циркусот во твојот папок; каде ѝ припаѓа, каде отсекогаш и бил, само тоа Земанек не го видел, а и ти не си видела; кажи му дека е обично добиче", велеше. Јас го молев да слезе, оти секој миг можеше да наиде експресот, но тој велеше: „Не грижи се Луцијо, јас правам чуда; ќе го сопрам возот со поглед, со еден блесок на очите ќе го сопрам; сум сопирал јас и поголеми нешта во животот, Луцијо! Целиот свет на грб можам да го кренам и да го носам, Луцијо, само за тебе; не сум јас толку слаб како што ти се чини, Луцијо!". И потем, онака качен на мостот, на самиот врв, како некаков херој, на покривот од мостот, почна да игра некакво оро; беше полн со цинизам; имаше нешто бесно, гневно во секое негово движење. „Луцијо," велеше. „Гледај Луцијо, што правам: оп, оп, оп!" И потем скокаше од греда на греда. „Ти текнува ли на скалите потпрени на небо, Луцијо?!", викаше, како лудак. И потем се смееше. 
      Оддалеку веќе се слушаше доаѓањето на возот, кој трубеше речиси постојано и јуреше, како и секој експрес; јас стоев на пругата и почнав да врескам: „Слегувај, Лудвик! Слегувај, за име Божје!". Но тој стоеше горе; ветрот му ја бушавеше косата. А тој рече: „Не. Не слегувам, Луцијо. Сум бил јас, Луцијо, сум бил веќе еднаш и момче, и девојка, и грмушка, и риба што скока од водата. Сакам само да те прашам уште нешто, Луцијо: зошто твојата Партија и ти сакавте да ме кастрирате? Зошто, Луцијо? Зошто ви пречеа моите гениталии? На, еве види, сосема се обични, како и сите други", рече. И потем почна да го откопчува шлицот, господине судија.
      Потем сè се случи многу брзо: експресот се појави зад кривината со страшно трубење; машиновозачот беше притиснал на сирената, затоа што јас стоев на пругата, а Јан Лудвик, расчекорен на самиот врв од мостот, со раскопчани панаталони, со фалусот во рака; јас потрчав десно од мостот и се стркалав по насипот; се сопрев дури пред реката, во една грмушка; локомотивата протатне под Јан и веќе влегуваше во тунелот. А Јан, качен на мостот, со невиден гнев, со невидена гордост, со јарост невидена, почнуваше да уринира врз светот, од високо, врз мрежата со електричен напон, над вагоните, лудачки смеејќи се; „Луцијоооо!" викаше. „Ти ветив дека со чудо ќе го сопрам возот; и тој нема да влета во тунелот, Луцијо! Сум поместувал јас и цели вселени, некогаш порано, па зарем еден експрес ќе ме исплаши, Луцијо!", викаше. И во следниот миг видов млаз кон мрежата; миг потем видов светлина, страотен блесок, десет илјади пати посилен од Сонцето, како очите Господови; таква светлина никогаш во животот немав видено, господине судија; светлина еднаква во сите свои делови, виолетова, облак од светлина што не е во едно време убав а во друго неубав, ниту за едни е убав а за други - не; таа светлина траеше само еден миг, кој ми се виде цела вечност, и јас знаев дека и Јан Лудвик ја гледа таа светлина од прапочетокот, и иако бев вон себе, исплашена, во шок, јас бев среќна што Јан ја виде таа светлина, уште еднаш. 
      И потем, низ пејсажот се рашири мирис на цимет.
      Веќе следниот миг се слушна како вагоните во тунелот сопираат, како експресот ја губи силата, како не може да го прониже тунелот, како папсува; а само миг потоа, од тунелот истрчуваше машиновозачот, млад човек со брада, ќелав, влакнест во рацете, избезумен, и нешто викаше; излегуваа од вагоните и многу луѓе, цел град, цел еден свет; се собираа под покривот на мостот, под мрежата со згаснат напон и гледаа во јагленосаното тело што лежеше на мрежата; некој се онесвести, а некој друг повика: „Каде е жената? Каде е жената што беше со него?", и јас видов дека доаѓаат по мене, и сосема спокојно ги затворив очите, и потонав во некаков блажен мрак.
      
*  *  *
      
      Ете, тоа се случи господине судија. Знам дека е необично. Но, се случи. Потем, пред погребот, во капелата, го донесоа во лимен сандак. Рекоа: не може да се отвори. А некој од оние прости луѓе од роднините, рече: „Да го отвориме ковчегот и да го видиме уште еднаш, да видиме дали е уште цел, или нешто почнало веќе да му се одзема." И се мачеа многу, но не можеа да го отворат, по Божја волја. Но однатре доаѓаше, како што мене ми се чини, чуден звук, како шушкање на книги, на страници безбројни, како слова златни да се преместуваат, да се сочинуваат и умножуваат.
      Лекарите од судската медицина велат уште дека во неговиот џеб од палтото нашле јагленосано клопче; тоа, според нив, била некаква тетратка, на која веќе сосема тешко се распознавале буквите; експертизата покажала дека тоа е некаква песнарка. Се обиделе да извлечат еден лист, но клопчето цело се распаднало. Само во неговиот центар стоел еден лист кој бил полудогорен, и на кој едвај се читало: Јан Лудвик, ЕНИГМА.
      Ете толку знам, господине судија.
      И, се разбира, зарем има потреба да кажам: не се чувствувам виновна.
      ПОГОВОР
      (Рецензија на изданието 
      „Папокот на светот“)
      
      
      На огромно и упорно инсистирање на г-дин Лудвик, брат на пок. Јан Лудвик, решив и јас, како доцент по литература, односно како професионален критичар да срочам збор-два за изданието што го држите во рацете.
      За волја на вистината, тоа го правам за второто издание на овој „роман“. За првото, и покрај неподносливото инсистирање на приредувачот, г-дин Лудвик сметководителот, одбив да го сторам тоа, затоа што сметав дека „Папокот на светот“ е дело најпрвин сомнително (барем што се однесува до прашањето на авторството и оригиналноста). Но, имаше и други причини поради кои тогаш не сакав да удоволам на желбата на братот на г-дин Јан. Сакам да кажам збор-два за тие причини.
      Најпрвин: примете го сето ова што го прочитавте како „уметничко дело“ со висок степен на резерва. Јас лично и персонално, наоѓам доста симптоматични теориски места во ова издание, а особено во „романот“ на Јан Лудвик. Имено, проблематично е воопшто тој текст да се нарече „роман“, затоа што во голема мера отстапува од она што теоретичарите на овој век го викаат „правило на жанрот роман“. Има во него многу „позајмени“ ликови од нам (кои се занимаваме професионално со литература) познати дела, т.н. „цитирани ликови“. Највидливи се оние преземени од „Шега“ на Кундера, на пример. Но не се помалку важни и аналогиите што јас, како доцент по литература, ги наоѓам меѓу овој почетнички текст и мојот роман „Азбука за непослушните“. На пример, и таму и овде, постои лик кому „му скока жилата на вратот“ (таму Ефтимиј, овде Стефан); и таму и овде постои црно-бело, речиси манихејско структурирање на ликовите; јасно видлива е и сличноста меѓу Филозофот и Убавиот од „Азбуката“. Очигледно е дека пок. Јан Лудвик се служел со мојот роман и дека, ако ништо друго, овој текст се наоѓа на границата на поимот „плагијат“ по однос на мојата „Азбука“. И таму и овде се изнесуваат некои тези за писмата, азбуките и воопшто, именувањето, кои кај мене, како доцент по литература, се резултат на долгогодишно, систематско, макотрпно образование од областа на семиологијата, односно теоријата на знаците како и од други, гранични дисциплини на науката за текстот. 
      Но јас не се лутам, бидејќи, повторувам: станува збор за почетник кој имал потреба да се угледува. Освен тоа, авторот е веќе мртов, и невкусно е да се покренуваат експертизи кои би го утврдиле плагијатот. Кому тоа би му донесло полза?
      Но, она што пресуди да не пишувам рецензија за првото издание, сепак беа видливите пропусти во логиката на нарацијата, или проајретичкиот код, но и во логиката на структурирање на егзистентите (ликовите) или семичкиот код,  како што тоа ние стручно го именуваме во академските кругови. Имено, во романот се случуваат такви грешки кои дури ниту еден почетник не би можел да си ги дозволи. Авторот, очигледно, имал проблеми со сметањето и логиката. Како инаку да се објасни тоа што, на пример, авторот ни тврди дека неговите ликови патувале од Константинопол до Дамаск и назад за десет дена! (Ако го имате првото издание, свртете, ве молам на страницата 52; таму пишува дека отец Стефан за десет дена успеал да појде од Константинопол до Дамаск и обратно! Истиот „подвиг“ на стр. 60, го повторува и Иларион Сказник!) Па дури и да станува збор за „миракула“, премногу е, оти светците сепак не летаат како млазни авиони по небото! Колку што ми е мене познато, тогаш немало ниту воз; зачудувачки е како пок. г-дин Јан Лудвик не го забележал овој превид, кога веќе израснал на таква префинета литература на каква што се повикува брат му во својот предговор, меѓу кои дела, се разбира спаѓа и мојот роман „Азбука за непослушните“, издаден далеку пред овој „роман“, а на слични теми и со слични стилски решенија! 
      А што велите на ова (цитирам): „Ние, во циркусот имавме круг со радиус од одвај дваесет метри, а сепак го имавме целиот свет (според формулата мr2, тоа е само површина од 31,4 м квадратни)“?! Науката што се вика математика, господа, а што ì е сестра на симболичката логика, вели нешто друго: 3,14 (тоа е вредноста на она г) помножено со 400 (толку е вредноста на 20 на квадрат) е еднакво на 1256 метри квадратни. Разликата меѓу 1256 и 31 метар квадратен, ќе признаете, е сосема пристојна за да заклучите дека или писателот на делото е неталентиран, или дека неговиот лик никогаш не бил во циркус, оти ако бил, би му било јасно дека површината од 31,4 метри квадратни не е доволна ниту за спална соба на еден единствен слон! Знам дека не Јан, туку неговиот брат е сметководител, но можел барем тој, кога го приредувал изданието, да ги коригира овие пропусти! Или лекторот, или коректорот, или издавачот!
      Или, на пример: на неколку места, поради недоволна акумулација на дистинктивни својства меѓу еден и друг егзистент (нешто што се учи со макотрпна писателска и теориско-стручна работа), не се знае дали станува збор за ќерката на логотетот или за ќерката на царот. Читателот, имено, се доведува во заблуда дека логотетот и царот можеби се еден ист лик, што не може да биде точно, оти се повредува она што ние, стручњаците го викаме „енциклопедиски“ код на едно дело, а кој директно учествува во изградбата на хоризонтот на веродостојноста во уметничката структура. Имено, познато е дека историјата утврдила дека со Византија управувал и император, но и логотет, но тоа не била една иста личност. Или, најголемата глупост (простете за овој израз): на страница 51, раскажувачот ни вели дека лично бил сведок на второто отворање на вратата од тајната одаја, што се случило „пред 10 години“. Вратата од одајата ја отворил и внатре, кај буквата-девојка влегол отец Мида. На страница 130 пак, истиот раскажувач тврди дека истиот отец Мида го зачнал него со буквата-девојка онаа ноќ кога била отворена вратата! Со други зборови, нашиот напреден раскажувач се родил уште пред да биде зачнат; тој, уште пред да го зачнат, бил сведок на сексуалниот чин од кој се родил! Па ве молам! Што е тој? Бог? Негов пратеник на земјата?! Настрана што произлегува дека, дури и да било така (надреалистите и фантастите треба еднаш засекогаш да сфатат дека дури и во чудното, чудесното и фантастичното мора да има елементарна логика на нарацијата!), тој во моментот кога го пишува своето сведоштво има само девет години и три месеци (девет месеци се потребни за носење на плодот, макар и кај „буквата-девојка“)! А ако има неполни десет години, колку години има тогаш брат му, Стефан Писмородецот?! Дваесет?! А ако има дваесет, како може да има „старечки раце“, „брчки“ и „око прекриено со скрама“ (стручно: катаракта, која според медицинските науки е старечка болест)?! Очигледно, многу нешта не функционираат во логичката перспектива на нарацијата. Без разлика што авторот се обидува да ги прикрие овие недостатоци, користејќи „колеблив“ раскажувач и клишеа од типот „Ако ми верувате добро, ако не - ништо“ или „Ако е вистина и ако воопшто словото може да биде вистинито“.
      Не би сакал мојата вродена желба критичарот да ја кажува вистината, вистината и само вистината, како и мојот рејтинг на критичар „без влакна на јазикот“ да се толкуваат, во овој контекст, со евентуалната моја љубомора или пак, не дај боже, завист поради успехот што романот на пок. г-дин Јан Лудвик го постигна по објавувањето. Точно е дека тој роман освои две крупни литературни награди, но моја должност, како на критичар-рецензент е да говорам отворено за делото, неоптоварен од признанијата. Јас дури, искрено се чудам како критиката и луѓето во жиријата не ги виделе до сега овие пропусти. Дали тоа, Ве молам, значи дека во оваа земја никој, освен доцентите по литертура не чита книги и не се занимава со логика?!
      Го пишувам ова додека г-дин Лудвик чека со готови пауси да го предаде второто, дополнето и изменето издание во печатница. Затоа и нема многу да теоретизирам; јас едноставно задоволувам негова желба. Драго ми е што г-динот сметководител, откако му укажав на овие пропусти, призна дека навистина постои потреба од нивна корекција. Се надевам дека ги отстранил овие очигледни (не само печатни) грешки и дека ме послушал.
      Би кажал уште дека покрај некои други видливи недостатоци (извесни, според мене непотребни забавувања на текот на нарацијата, стручно наречени ретардации, особено во првиот дел), „романот“ страда и од видлива и на места непотребна поучност, односно дека е оптоварен со параболи од христијанската догматика. Се разбира, тој има и некои свои вредности: искреноста во ставот кон некои суштински, егзистенцијални прашања, како и искрениот автобиографски третман на феноменот на првата љубов.
      Конечно, збор-два и за дневникот. Според мене, овој наш книжевен дебитант (кој, како што се рече, за жал, е веќе покоен), најдобро се изразува во полу-есеистичкиот пристап, иако и таму се чувствува извесно неискуство околу селекцијата на битното од небитното. Сепак, ќе ни останат во сеќавање извесни пасажи од неговиот дневник во кои тој теоретизира некои општи невралгични места на нашата цивилизација.
      За судското сведочење на Луција Земанек нема што да се каже: стилистиката и теоријата на прозата веќе одамна не се занимаваат со јурисдиктичките типови говори.
      Да заклучам (можеби е престрого, но на тоа ме обврзува не само моето белетристичко, туку пред сè моето доцентско искуство, како и научниот идеал на објективен, систематски и исцрпен опис): станува збор за почетник кој, и покрај недостатоците, сепак ни понудил наместа интересно, читливо четиво. За жал, аматерот (во најчистата смисла на овој поим) за кој станува збор веќе не е меѓу нас. Да останеше жив, можеби во некоја своја идна објава, ќе го развиеше својот несомнен талент и ќе си обезбедеше место во галаксијата на потврдените македонски книжевни вредности.
      	
      					Со почит,
      			д-р Венко Андоновски
      			доцент по литература